{"id":112,"date":"2019-03-20T17:49:13","date_gmt":"2019-03-20T16:49:13","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/?page_id=112"},"modified":"2023-03-15T22:47:11","modified_gmt":"2023-03-15T21:47:11","slug":"rozdzial-2","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/sprawa-zmartwychwstania\/rozdzial-2\/","title":{"rendered":"Sprawa zmartwychwstania &#8211; rozdzia\u0142 2"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"112\" class=\"elementor elementor-112\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t\t\t<header class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-7ca8c608 elementor-section-content-middle elementor-section-height-min-height elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-items-middle\" data-id=\"7ca8c608\" data-element_type=\"section\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-7683d333\" data-id=\"7683d333\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-43b1df70 elementor-section-full_width elementor-section-content-middle elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"43b1df70\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-69cdc125\" data-id=\"69cdc125\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4be83952 elementor-nav-menu__align-justify elementor-nav-menu--dropdown-mobile elementor-nav-menu--stretch elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3611 elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"4be83952\" data-element_type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas e-plus-icon&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;full_width&quot;:&quot;stretch&quot;,&quot;sticky&quot;:&quot;top&quot;,&quot;_animation_mobile&quot;:&quot;none&quot;,&quot;sticky_parent&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;,&quot;sticky_on&quot;:[&quot;desktop&quot;,&quot;tablet&quot;,&quot;mobile&quot;],&quot;sticky_offset&quot;:0,&quot;sticky_effects_offset&quot;:0,&quot;sticky_anchor_link_offset&quot;:0}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-overline e--animation-grow\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-4be83952\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-4be83952\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-5b2bc548\" data-id=\"5b2bc548\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3ab7deb9 elementor-hidden-phone elementor-widget__width-auto elementor-absolute elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3614 elementor-widget-image\" data-id=\"3ab7deb9\" data-element_type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;,&quot;_animation&quot;:&quot;none&quot;}\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/zdopiskiem.png?w=300\" title=\"zdopiskiem\" alt=\"zdopiskiem\" loading=\"lazy\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5dbbbadf elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"5dbbbadf\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/www.agape.pl\">\n\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"1100\" height=\"293\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-3603\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg 1688w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg?resize=300,80 300w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg?resize=768,205 768w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg?resize=1024,273 1024w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/29.jpg?resize=1536,409 1536w\" sizes=\"(max-width: 1100px) 100vw, 1100px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/header>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-92d1042 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"92d1042\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-5f3a79\" data-id=\"5f3a79\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-26582916 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"26582916\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/sprawa-zmartwychwstania\/rozdzial-1\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">POPRZEDNI ROZDZIA\u0141<\/a><\/p><p><strong>Oczywiste obserwacje<\/strong><\/p><p>&#8220;Nie istnieje \u017caden dokument staro\u017cytnego \u015bwiata po\u015bwiadczony przez tak wspania\u0142y zestaw \u015bwiadectw tekstowych i historycznych, oferuj\u0105cy tak imponuj\u0105cy materia\u0142 historyczny, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017ce by\u0107 podj\u0119ta rozumna decyzja. \u017baden uczciwy cz\u0142owiek nie mo\u017ce odrzuci\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a tego rodzaju. Sceptycyzm wobec historycznych uwierzytelnie\u0144 chrze\u015bcija\u0144stwa opiera si\u0119 na irracjonalnym uprzedzeniu&#8221;.<\/p><p>Clark Pinnock, profesor McMaster University, Toronto<\/p><p>W mojej pr\u00f3bie obalenia chrze\u015bcija\u0144stwa dokona\u0142em dziewi\u0119ciu wa\u017cnych obserwacji dotycz\u0105cych zmartwychwstania:<\/p><p>OBSERWACJA NR 1: \u015awiadectwo historii<\/p><p>Zanim rozpocz\u0105\u0142em badanie problemu zmartwychwstania Jezusa, nie zdawa\u0142em sobie sprawy, \u017ce istnieje tak wiele &#8211; historycznych, literackich i prawnych &#8211; \u015bwiadectw, potwierdzaj\u0105cych jego prawdziwo\u015b\u0107.<\/p><p>Badacz historii Rzymu<\/p><p>Profesor Thomas Arnold, przez czterna\u015bcie lat dyrektor szko\u0142y Rugby, autor trzytomowej History of Rome (Historia Rzymu), kierownik katedry historii nowo\u017cytnej w Oxfordzie, zna\u0142 dobrze warto\u015b\u0107 materia\u0142u dowodowego dla ustalenia fakt\u00f3w historycznych.<\/p><p>Ten wielki uczony powiedzia\u0142: &#8220;Od wielu lat badam histori\u0119 innych czas\u00f3w i oceniam \u015bwiadectwa tych, kt\u00f3rzy o nich pisali, i nie znam \u017cadnego faktu w historii ludzko\u015bci, kt\u00f3ry by\u0142by udowodniony przez lepszy i pe\u0142niejszy materia\u0142 dowodowy wszelkiego rodzaju &#8211; zrozumia\u0142y dla uczciwego badacza &#8211; ni\u017c ten wielki znak, kt\u00f3ry da\u0142 nam B\u00f3g, \u017ce Chrystus zmar\u0142 i powsta\u0142 z martwych&#8221;.<\/p><p>Krytyk tekstu<\/p><p>Brooke Foss Wescott, uczony angielski, powiedzia\u0142: &#8220;Gdy we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 ca\u0142y materia\u0142 dowodowy, nie b\u0119dzie przesad\u0105 stwierdzenie, \u017ce nie ma \u017cadnego historycznego wydarzenia lepiej i bardziej wszechstronnie udowodnionego ni\u017c zmartwychwstanie Chrystusa. Jedynie uprzednie za\u0142o\u017cenie, \u017ce musi ono by\u0107 fa\u0142szywe, mo\u017ce podsun\u0105\u0107 my\u015bl o niewystarczalno\u015bci dowodu.&#8221;<\/p><p>Profesor historii staro\u017cytno\u015bci<\/p><p>Dr Paul L. Maier, profesor historii staro\u017cytno\u015bci na Western Michigan University, stwierdzi\u0142: &#8220;Je\u017celi materia\u0142 dowodowy zostanie dok\u0142adnie i uczciwie przebadany, rzeczywi\u015bcie s\u0142uszne jest &#8211; wed\u0142ug kanon\u00f3w bada\u0144 historycznych &#8211; wnioskowanie, \u017ce gr\u00f3b, w kt\u00f3rym Jezus zosta\u0142 pochowany, by\u0142 pusty rankiem tej pierwszej Wielkanocy. I ani strz\u0119pek materia\u0142u dowodowego, kt\u00f3ry przeczy\u0142by temu stwierdzeniu, nie zosta\u0142 dotychczas odkryty w \u017ar\u00f3d\u0142ach literackich, inskrypcjach czy archeologii.&#8221;<\/p><p>Przewodnicz\u0105cy Trybuna\u0142u Anglii<\/p><p>Lord Caldecote, przewodnicz\u0105cy Trybuna\u0142u Anglii, napisa\u0142: &#8220;Moja wiara rozwin\u0119\u0142a si\u0119 na podstawie tego, co &#8211; jak s\u0105dz\u0119 &#8211; jest objawione w Biblii. Zw\u0142aszcza gdy czyta\u0142em Nowy Testament &#8211; Ewangelie i inne pisma ludzi, kt\u00f3rzy byli blisko Jezusa Chrystusa &#8211; uzna\u0142em, \u017ce podaj\u0105 one wystarczaj\u0105ce i \u015bcis\u0142e dowody na potwierdzenie przedstawionych w nich fakt\u00f3w (&#8230;) G\u0142\u00f3wnym miernikiem prawdziwo\u015bci twierdze\u0144 Jezusa Chrystusa jest Jego zmartwychwstanie. Zawsze, gdy bada\u0142em materia\u0142 dowodowy o zmartwychwstaniu, prowadzi\u0142o mnie to do uwierzenia w nie, jako w fakt pozostaj\u0105cy poza wszelk\u0105 dyskusj\u0105&#8221;.<\/p><p>Autorytet prawniczy<\/p><p>Z pewno\u015bci\u0105 cz\u0142owiekiem wysoce utalentowanym w dziedzinie badania \u015bwiadectw historycznych by\u0142 dr Simon Greenleaf. By\u0142 on s\u0142awnym profesorem prawa na Uniwersytecie Harvarda, nast\u0119pc\u0105 s\u0119dziego Josepha Story&#8217;ego. Znalezienie si\u0119 Harvardzkiej Szko\u0142y Prawa w elitarnej grupie wybitnych szk\u00f3\u0142 prawa w Stanach Zjednoczonych jest rezultatem wysi\u0142ku tych dw\u00f3ch ludzi. Greenleaf napisa\u0142 trzytomowe dzie\u0142o pt. A Treatise on the Law of Evidence (Traktat o prawie dowodowym), kt\u00f3re ci\u0105gle jest uwa\u017cane za jedno z najwi\u0119kszych z dziedziny badania \u015bwiadectw w ca\u0142ej literaturze dotycz\u0105cej procedury prawnej.<\/p><p>Aby ustali\u0107 prawd\u0119, Greenleaf przebada\u0142 warto\u015b\u0107 historycznego materia\u0142u dowodowego dotycz\u0105cego zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Zastosowa\u0142 przy tym metody opisane przez siebie w Traktacie o prawie dowodowym. Swoje odkrycia zapisa\u0142 w ksi\u0105\u017cce: An Examination of the Testimony of the Four Evangelists by the Rules of Evidence Administered in the Courts of Justice (Badanie \u015bwiadectwa czterech ewangelist\u00f3w zgodnie z zasadami dowodowymi stosowanymi w trybuna\u0142ach sprawiedliwo\u015bci).<\/p><p>Greenleaf doszed\u0142 do wniosku, \u017ce &#8211; wed\u0142ug zasad badania materia\u0142u dowodowego w procesach prawnych &#8211; dow\u00f3d historyczno\u015bci faktu zmartwychwstania Chrystusa jest mocniejszy ni\u017c jakiegokolwiek wydarzenia w historii.<\/p><p>Minister sprawiedliwo\u015bci<\/p><p>Anglik, John Singleton Copley, znany tak\u017ce jako Lord Lyndhurst, uznawany jest za jeden z najwi\u0119kszych autorytet\u00f3w prawniczych w Wielkiej Brytanii. By\u0142 ministrem sprawiedliwo\u015bci, prokuratorem generalnym, trzy razy s\u0119dzi\u0105 S\u0105du Najwy\u017cszego Anglii i zosta\u0142 wybrany na rektora Uniwersytetu w Cambridge &#8211; piastuj\u0105c w ten spos\u00f3b w ci\u0105gu swego \u017cycia najwy\u017csze urz\u0119dy, jakie mo\u017cna nada\u0107 s\u0119dziemu w Wielkiej Brytanii.<\/p><p>Po \u015bmierci Copleya w\u015br\u00f3d jego osobistych papier\u00f3w znaleziono zapiski na temat zmartwychwstania w \u015bwietle dowodu prawnego oraz przyczyn, dla kt\u00f3rych Lord Lyndhurst zosta\u0142 chrze\u015bcijaninem: &#8220;Wiem doskonale, czym jest dow\u00f3d, i m\u00f3wi\u0119 wam, taki dow\u00f3d, jak ten na zmartwychwstanie, nie zosta\u0142 jeszcze obalony&#8221;.<\/p><p>Lord Darling, przewodnicz\u0105cy Trybuna\u0142u Anglii, powiedzia\u0142 kiedy\u015b: &#8220;\u017baden inteligentny s\u0119dzia na \u015bwiecie nie m\u00f3g\u0142by nie wyda\u0107 werdyktu, \u017ce historia zmartwychwstania jest prawdziwa&#8221;.<\/p><p>Racjonalistyczny prawnik<\/p><p>Dr Frank Morrison, prawnik wychowany w racjonalistycznym \u015brodowisku, uwa\u017ca\u0142, \u017ce zmartwychwstanie jest jedynie czczym wymys\u0142em, kt\u00f3ry psuje wspania\u0142\u0105 histori\u0119 Jezusa. Czu\u0142, \u017ce jest zobowi\u0105zany sam wobec siebie i wobec innych do napisania ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra przedstawi prawd\u0119 o Jezusie i obali mit zmartwychwstania.<\/p><p>A jednak, studiuj\u0105c fakty, doszed\u0142 do innego wniosku. Waga materia\u0142u dowodowego zmusi\u0142a go do stwierdzenia, \u017ce Jezus rzeczywi\u015bcie powsta\u0142 z martwych. Morrison napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, lecz nie tak\u0105, jak\u0105 planowa\u0142. Jest ona zatytu\u0142owana Who Moved the Stone? (Kto przesun\u0105\u0142 kamie\u0144?). Pierwszy jej rozdzia\u0142 nosi bardzo znacz\u0105cy tytu\u0142: The Book That Refused To Be Written (Ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra nie pozwoli\u0142a si\u0119 napisa\u0107).<\/p><p>Geniusz literacki<\/p><p>C. S. Lewis, by\u0142y profesor literatury \u015bredniowiecznej i renesansowej Uniwersytetu w Cambridge, pisz\u0105c o swoim nawr\u00f3ceniu na chrze\u015bcija\u0144stwo stwierdza, i\u017c wierzy\u0142, \u017ce chrze\u015bcijanie &#8220;nie maj\u0105 racji&#8221;.<\/p><p>Przyj\u0119cie chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142o ostatni\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3rej pragn\u0105\u0142 Lewis. A jednak: &#8220;Na pocz\u0105tku 1926 roku najbardziej zaciek\u0142y ateista, jakiego zna\u0142em, siedzia\u0142 w moim pokoju przy kominku i m\u00f3wi\u0142, \u017ce materia\u0142 dowodowy historyczno\u015bci Ewangelii jest rzeczywi\u015bcie zadziwiaj\u0105co dobry. &#8220;Dziwna rzecz &#8211; kontynuowa\u0142. &#8211; Ca\u0142a ta gadanina Frazera o \u015bmierci Boga. Dziwna rzecz. Prawie wygl\u0105da na to, jakby ju\u017c kiedy\u015b to si\u0119 wydarzy\u0142o&#8221;.<\/p><p>Aby zrozumie\u0107 niezwyk\u0142o\u015b\u0107 jego s\u0142\u00f3w, musia\u0142by\u015b zna\u0107 tego cz\u0142owieka (kt\u00f3ry z pewno\u015bci\u0105 do tego czasu nie okazywa\u0142 \u017cadnego zainteresowania chrze\u015bcija\u0144stwem). Je\u017celi on, cynik nad cynikami, najtwardszy z twardych, nie czu\u0142 si\u0119 &#8211; jakbym to wyrazi\u0142 &#8211; &gt;bezpieczny&lt;, dok\u0105d ja mog\u0142em si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107? Czy\u017c nie by\u0142o \u017cadnego wyj\u015bcia?&#8221; Po ocenieniu podstaw i materia\u0142u dowodowego chrze\u015bcija\u0144stwa Lewis stwierdzi\u0142, \u017ce inne religie &#8220;nie maj\u0105 takiego historycznego oparcia jak chrze\u015bcija\u0144stwo&#8221;. Jego znajomo\u015b\u0107 literatury zmusi\u0142a go do potraktowania zapisu Ewangelii jako wiarygodnej relacji. &#8220;By\u0142em ju\u017c zbyt do\u015bwiadczony w krytyce literackiej, by uwa\u017ca\u0107 Ewangelie za mity&#8221;. W ko\u0144cu profesor Lewis podj\u0105\u0142 rozs\u0105dn\u0105 decyzj\u0119: &#8220;Wyobra\u017a sobie mnie, samego w tamtym pokoju w Magdalen, noc po nocy czuj\u0105cego &#8211; kiedykolwiek m\u00f3j umys\u0142 odrywa\u0142 si\u0119 cho\u0107 na sekund\u0119 od pracy &#8211; sta\u0142e, nieuchronne zbli\u017canie si\u0119 Tego, kt\u00f3rego tak gor\u0105co pragn\u0105\u0142em nie spotka\u0107. W ko\u0144cu to, czego tak bardzo si\u0119 obawia\u0142em, przysz\u0142o na mnie. W \u015bwi\u0119to Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej 1929 roku ust\u0105pi\u0142em. Uzna\u0142em, \u017ce B\u00f3g jest Bogiem i ukl\u0119k\u0142em, by si\u0119 modli\u0107, by\u0107 mo\u017ce jako najbardziej przybity i uparty nawr\u00f3cony w Anglii tej nocy&#8221;. Jednym z g\u0142\u00f3wnych motyw\u00f3w napisania przeze mnie Sprawy zmartwychwstania by\u0142o pragnienie przedstawienia historycznego materia\u0142u dowodowego, kt\u00f3ry ci ludzie &#8211; i wielu im podobnych &#8211; rozwa\u017cali, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad twierdzeniem, \u017ce &#8220;trzeciego dnia gr\u00f3b by\u0142 pusty&#8221;. OBSERWACJA NR 2: Zmartwychwstanie zapowiedziane Chrystus zapowiedzia\u0142, \u017ce zmartwychwstanie trzeciego dnia. Jego wypowiedzi na ten temat znajduj\u0105 si\u0119 we wszystkich czterech Ewangeliach. Gdy Jezus zbli\u017ca\u0142 si\u0119 do Jerozolimy, wzi\u0105\u0142 na bok Dwunastu i powiedzia\u0142 im: &#8220;Zbli\u017camy si\u0119 do Jerozolimy. Syn Cz\u0142owieczy b\u0119dzie wydany na \u015bmier\u0107. Wydadz\u0105 Go w r\u0119ce pogan na wyszydzenie, ubiczowanie i ukrzy\u017cowanie. A trzeciego dnia zmartwychwstanie&#8221;. \u015aw. Marek pisze w swojej Ewangelii: &#8220;(&#8230;) zacz\u0105\u0142 ich poucza\u0107, \u017ce Syn Cz\u0142owieczy musi wiele cierpie\u0107, \u017ce b\u0119dzie odrzucony przez starszych, arcykap\u0142an\u00f3w i uczonych w Pi\u015bmie; \u017ce b\u0119dzie zabity, ale po trzech dniach zmartwychwstanie&#8221;. \u015aw. Jan potwierdza to: &#8220;Jezus da\u0142 im tak\u0105 odpowied\u017a: &#8220;Zburzcie t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a Ja w trzech dniach wznios\u0119 j\u0105 na nowo&#8221;. Powiedzieli do Niego \u017bydzi: &#8220;Czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 lat budowano t\u0119 \u015bwi\u0105tyni\u0119, a Ty j\u0105 wzniesiesz w przeci\u0105gu trzech dni?&#8221; On za\u015b m\u00f3wi\u0142 o \u015bwi\u0105tyni swego cia\u0142a&#8221;. OBSERWACJA NR 3: Historyczna podstawa chrze\u015bcija\u0144stwa Historyczny fakt zmartwychwstania jest podstaw\u0105 dla chrze\u015bcija\u0144stwa. M\u00f3wi\u0105c najpro\u015bciej, zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa i chrze\u015bcija\u0144stwo s\u0105 nierozdzielne. Jedno nie mo\u017ce by\u0107 prawdziwe bez drugiego. Wszystko opiera si\u0119 na zmartwychwstaniu Aposto\u0142 Pawe\u0142 podkre\u015bli\u0142 znaczenie zmartwychwstania, pisz\u0105c: &#8220;Je\u015bli nie ma zmartwychwstania, to i Chrystus nie zmartwychwsta\u0142. A je\u015bli Chrystus nie zmartwychwsta\u0142, daremne jest nasze nauczanie, pr\u00f3\u017cna jest tak\u017ce wasza wiara. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce\u015bmy byli fa\u0142szywymi \u015bwiadkami Boga, skoro umarli nie zmartwychwstaj\u0105, przeciwko Bogu \u015bwiadczyli\u015bmy, \u017ce z martwych wskrzesi\u0142 Chrystusa. Skoro umarli nie zmartwychwstaj\u0105, to i Chrystus nie zmartwychwsta\u0142. A je\u017celi Chrystus nie zmartwychwsta\u0142, daremna jest wasza wiara (&#8230;)&#8221;. Dr J. N. D. Anderson, profesor prawa orientalnego i dyrektor Instytutu Wy\u017cszych Studi\u00f3w Prawniczych Uniwersytetu Londy\u0144skiego, na zako\u0144czenie swoich bada\u0144 nad zmartwychwstaniem stwierdzi\u0142: &#8220;Wydaje mi si\u0119, \u017ce ka\u017cdy, kto chocia\u017c raz przeczyta strony Nowego Testamentu, b\u0119dzie ogarni\u0119ty narzucaj\u0105cym si\u0119 wra\u017ceniem, \u017ce jest to wiara mocno oparta na pewnych &#8211; podawanych jako historyczne &#8211; wydarzeniach. Gdyby te wydarzenia w rzeczywisto\u015bci nie mia\u0142y miejsca, by\u0142aby to wiara fa\u0142szywa i wprowadzaj\u0105ca w b\u0142\u0105d. Je\u017celi jednak mia\u0142y one miejsce &#8211; jest to wiara unikatowa w swoim znaczeniu i wyj\u0105tkowa w swoim \u017c\u0105daniu oddania si\u0119 jej&#8221;. \u015aw. Pawe\u0142 idzie krok dalej i naucza, \u017ce zmartwychwstanie by\u0142o dowodem, i\u017c Jezus jest Synem Bo\u017cym. Nawet dr David Friedrich Strauss, niewierz\u0105cy sceptyk, kt\u00f3ry gwa\u0142townie krytykowa\u0142 w Ewangeliach wszystko, co nadprzyrodzone, by\u0142 zmuszony przyzna\u0107, \u017ce zmartwychwstanie jest &#8220;probierzem nie tylko \u017cycia Jezusa, lecz tak\u017ce samego chrze\u015bcija\u0144stwa&#8221;. Ono &#8220;jest kluczowe dla ca\u0142ej wiary chrze\u015bcija\u0144skiej&#8221;. Przy najwi\u0119kszej nawet ostro\u017cno\u015bci trzeba stwierdzi\u0107, \u017ce Jezus k\u0142ad\u0142 wielki nacisk na swoje zmartwychwstanie. Oszo\u0142omiony Hindus Wszystko, czego Jezus naucza\u0142, dla czego \u017cy\u0142 i za co umar\u0142, by\u0142o uzale\u017cnione od Jego zmartwychwstania. Wyznawcom innych religii szczeg\u00f3lnie trudno jest zrozumie\u0107 t\u0119 zale\u017cno\u015b\u0107, poniewa\u017c prawie wszystkie one oparte s\u0105 na teologicznych za\u0142o\u017ceniach czy ideologii, a nie na historycznym fakcie to\u017csamo\u015bci swego za\u0142o\u017cyciela czy na wydarzeniu umiejscowionym w czasie i przestrzeni. Zale\u017cno\u015b\u0107 wiary chrze\u015bcija\u0144skiej od historii sprawia ogromne trudno\u015bci wielu Hindusom. Leslie Newbigin opisuje zdziwienie pewnego nauczyciela Rama-krishna Mission. Ten gorliwy i wykszta\u0142cony Hindus by\u0142 oszo\u0142omiony stwierdzeniem pewnego chrze\u015bcijanina, \u017ce jego wiara jest oparta na &#8220;solidnej historycznej prawdzie o Jezusie zapisanej w Nowym Testamencie&#8221;. \u00d3w Hindus my\u015bla\u0142: &#8220;Wydawa\u0142o mi si\u0119 pewne, \u017ce nie mo\u017cna pozwoli\u0107, by tak istotne sprawy prawdy religijnej by\u0142y uzale\u017cnione od przypadk\u00f3w historii. Je\u017celi prawdy, kt\u00f3rych Jezus by\u0142 przyk\u0142adem i kt\u00f3rych naucza\u0142, s\u0105 prawdziwe, to s\u0105 prawdziwe zawsze i wsz\u0119dzie, niezale\u017cnie od tego, czy cz\u0142owiek zwany Jezusem \u017cy\u0142 kiedy\u015b, czy nie&#8221;. OBSERWACJA NR 4: Wiara rozumu Moja czwarta obserwacja by\u0142a dla mnie prawdziwym otwarciem oczu. Dotychczas my\u015bla\u0142em, \u017ce na\u015bladowcy Chrystusa s\u0105 \u015blepi i ignoranccy. S\u0142owa H. L. Menckena najlepiej wyra\u017caj\u0105 moj\u0105 poprzedni\u0105 postaw\u0119 wobec wiary chrze\u015bcija\u0144skiej: &#8220;Wiara mo\u017ce by\u0107 kr\u00f3tko zdefiniowana jako nielogiczne przekonanie o istnieniu tego, co nieprawdopodobne&#8221;. Im bardziej si\u0119 zag\u0142\u0119bia\u0142em w wiedz\u0119 historyczno-biblijn\u0105, tym bardziej u\u015bwiadamia\u0142em sobie, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo jest &#8220;wiar\u0105 rozumu&#8221;. Gdy jaki\u015b cz\u0142owiek w Biblii podejmuje wezwanie do na\u015bladowania Jezusa, jest to wiara intelektu. Jezus powiedzia\u0142: &#8220;(&#8230;) poznacie prawd\u0119 (nie: zignorujecie prawd\u0119), a prawda was wyzwoli&#8221;. Pewien znawca Prawa zapyta\u0142 Jezusa, kt\u00f3re przykazanie jest najwi\u0119ksze. Jezus odpowiedzia\u0142: &#8220;B\u0119dziesz mi\u0142owa\u0142 Pana Boga swego, ca\u0142ym swoim sercem (&#8230;) i ca\u0142ym swoim umys\u0142em&#8221;. Cz\u0142owiek nigdy nie musi pope\u0142nia\u0107 &#8220;intelektualnego samob\u00f3jstwa&#8221;, gdy chce zaufa\u0107 Jezusowi jako swemu Panu i Zbawcy. Wierz\u0105cy jest wzywany do gotowo\u015bci, by zawsze udzieli\u0107 odpowiedzi (intelektualnej) na pytanie, dlaczego wierzy. Dr George Eldon Ladd zauwa\u017ca: &#8220;Wiara chrze\u015bcija\u0144ska nie oznacza skoku w ciemno\u015b\u0107, irracjonalnej \u0142atwowierno\u015bci, zaufania wbrew dowodom i wbrew rozs\u0105dkowi. Oznacza wierzenie w \u015bwietle fakt\u00f3w historycznych, zgodnie z materia\u0142em dowodowym, na podstawie \u015bwiadectw&#8221;. OBSERWACJA NR 5: Mo\u017cliwo\u015b\u0107 cud\u00f3w Trzeba by\u0107 ostro\u017cnym przy badaniu faktu zmartwychwstania, by nie wykluczy\u0107 go z historii z powodu uprzedze\u0144 w stosunku do wszystkiego, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z nadprzyrodzono\u015bci\u0105 lub cudem. Jest pewna postawa, cz\u0119sto przyjmowana przez badaczy historii, kt\u00f3r\u0105 nazywam &#8220;pozosta\u0142o\u015bci\u0105 Hume&#8217;a&#8221;. Opiera si\u0119 ona na argumencie przedstawionym przez Hume&#8217;a, \u017ce wiara mo\u017ce by\u0107 uzasadniona przez prawdopodobie\u0144stwo, a prawdopodobie\u0144stwo ma podstaw\u0119 w jednolito\u015bci i sta\u0142o\u015bci natury. Innymi s\u0142owy, mamy racj\u0119 wierz\u0105c do\u015bwiadczeniom, kt\u00f3re s\u0105 normalne dla zwyk\u0142ych ludzkich prze\u017cy\u0107. Wszystko, co wykracza poza naturalne do\u015bwiadczenia &#8211; tak jak cuda &#8211; powinno by\u0107 odrzucone. Na przyk\u0142ad, co jest bardziej prawdopodobne: to, \u017ce \u015bwiadkowie zmartwychwstania Jezusa pomylili si\u0119, czy to, \u017ce Jezus zmartwychwsta\u0142? Wed\u0142ug &#8220;nowoczesnej naukowej metody Hume&#8217;a&#8221; odpowied\u017a jest oczywista, poniewa\u017c cuda po prostu nie mog\u0105 si\u0119 wydarzy\u0107. Naturalne wyja\u015bnienie Innym sposobem wyra\u017cania tych uprzedze\u0144 przy penetracji historii jest twierdzenie, \u017ce \u017cyjemy w zamkni\u0119tym wszech\u015bwiecie, w kt\u00f3rym \u017caden czynnik nadprzyrodzony nie mo\u017ce interweniowa\u0107. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, ka\u017cde wydarzenie (przesz\u0142e, tera\u017aniejsze i przysz\u0142e) musi mie\u0107 jakie\u015b naturalne wyja\u015bnienie, co ca\u0142kowicie wyklucza dzia\u0142anie jakiejkolwiek si\u0142y nadprzyrodzonej. Niezale\u017cnie od tego, co si\u0119 wydarzy\u0142o i jak wiarygodne s\u0105 dowody, przyj\u0119cie takiej postawy sprawia, \u017ce to, co nadprzyrodzone lub cudowne, musi by\u0107 odrzucone. Wniosek pewnego filozofa Zosta\u0142em poproszony o wyk\u0142ad dla grupy student\u00f3w filozofii, kt\u00f3remu przys\u0142uchiwa\u0142 si\u0119 tak\u017ce dziekan wydzia\u0142u filozofii. Gdy przedstawi\u0142em literackie i historyczne \u015bwiadectwa bosko\u015bci Chrystusa, \u00f3w profesor zacz\u0105\u0142 zasypywa\u0107 mnie pytaniami i zarzutami podwa\u017caj\u0105cymi fakt zmartwychwstania. Po dziesi\u0119ciu minutach pewien student przerwa\u0142 i postawi\u0142 profesorowi bardzo interesuj\u0105ce pytanie: &#8211; Panie profesorze, jak pan s\u0105dzi, co si\u0119 wydarzy\u0142o owego ranka? Profesor spojrza\u0142 na mnie, a potem na ch\u0142opaka. &#8211; Nie wiem, co si\u0119 wydarzy\u0142o &#8211; powiedzia\u0142 ostro\u017cnie. Potem, zanim student zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 odezwa\u0107, doda\u0142: &#8211; Lecz to nie by\u0142o zmartwychwstanie! &#8211; Czy pa\u0144ska odpowied\u017a jest rezultatem badania materia\u0142u dowodowego? &#8211; zapyta\u0142 m\u0142odzieniec. Odpowied\u017a brzmia\u0142a: &#8211; Nie! Jest ona rezultatem mojego \u015bwiatopogl\u0105du filozoficznego. Na innym wielkim uniwersytecie kilku student\u00f3w wr\u0119czy\u0142o moj\u0105 pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119, Evidence That Demands a Verdict (Dowody, kt\u00f3re domagaj\u0105 si\u0119 decyzji), dziekanowi wydzia\u0142u historii z pro\u015bb\u0105 o ocen\u0119. Po kilku miesi\u0105cach jeden ze student\u00f3w odwiedzi\u0142 dziekana i zapyta\u0142 o jego opini\u0119. &#8211; Ksi\u0105\u017cka ta zawiera jedne z najbardziej przekonuj\u0105cych argument\u00f3w historycznych przemawiaj\u0105cych za chrze\u015bcija\u0144stwem, jakie kiedykolwiek czyta\u0142em &#8211; stwierdzi\u0142 profesor. Studentowi mocniej zabi\u0142o serce. Potem jednak dziekan doda\u0142: &#8211; Nie podpisz\u0119 si\u0119 jednak pod wnioskami, do kt\u00f3rych doszed\u0142 pan McDowell. &#8211; Dlaczego? &#8211; zapyta\u0142 zdumiony student. &#8211; Z powodu moich pogl\u0105d\u00f3w filozoficznych &#8211; pad\u0142a odpowied\u017a. Nie chodzi\u0142o o brak materia\u0142u dowodowego. Wniosek zosta\u0142 wyprowadzony wbrew niemu. Ograniczenia teorii Hume&#8217;a Dr Lawrence Burkholder, dziekan Wydzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a w Harvard Divinity School, przyznaje, i\u017c na jego podej\u015bcie do historii wielki wp\u0142yw wywar\u0142 argument Hume&#8217;a twierdz\u0105cy, \u017ce aby co\u015b by\u0142o prawdziwe, musi pasowa\u0107 do jednolito\u015bci natury. Po u\u015bwiadomieniu sobie, \u017ce ka\u017cde wydarzenie historyczne w pewien spos\u00f3b odbiega od naturalnych ludzkich do\u015bwiadcze\u0144, wyzna\u0142 on jednak: &#8220;Zaczynam odczuwa\u0107 ograniczenia Hume&#8217;a&#8221;. Dr Burkholder twierdzi, \u017ce argument Hume&#8217;a przeciwko cudom &#8220;ogranicza mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaakceptowania tego, co w p\u00f3\u017aniejszych chwilach i wydarzeniach odkrywam jako fakt. On m\u00f3wi mi, \u017ce nie mog\u0119 wierzy\u0107 w nic, co nie jest zgodne z poprzednim do\u015bwiadczeniem. Coraz bardziej odkrywam jednak, \u017ce nie mog\u0119 przepowiada\u0107 przysz\u0142o\u015bci. Stwierdzam, \u017ce jestem coraz bardziej pow\u015bci\u0105gliwy, gdy przychodzi powiedzie\u0107, co jest mo\u017cliwe, a co nie; co si\u0119 mo\u017ce wydarzy\u0107 w przysz\u0142o\u015bci, a co nie mo\u017ce. Ta sama pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 &#8211; z mojej strony &#8211; zaczyna tak\u017ce przejawia\u0107 si\u0119 w obawach przed m\u00f3wieniem, co mog\u0142o, a co nie mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 w przesz\u0142o\u015bci&#8221;. Profesor Burkholder dodaje: &#8220;Wydaje mi si\u0119, \u017ce mam pewne prawo, by by\u0107 otwartym na mo\u017cliwo\u015b\u0107, i\u017c mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 co\u015b, co przez analogi\u0119 nazywamy zmartwychwstaniem&#8221;. Profesor Clark Pinnock, m\u00f3wi\u0105c o metodologii Hume&#8217;a i o dostrzeganiu w wydarzeniach cech jedynie naturalnych, zauwa\u017ca: &#8220;Do\u015bwiadczenie przeciwne cudom by\u0142oby jednolite wtedy, gdyby\u015bmy wiedzieli, \u017ce wszystkie doniesienia o cudach s\u0105 fa\u0142szywe &#8211; a tego nie wiemy. Nikt nie ma nieomylnej wiedzy na temat praw natury, by m\u00f3g\u0142 wykluczy\u0107 od pocz\u0105tku sam\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 nadprzyrodzonych wydarze\u0144. Nauka mo\u017ce nam powiedzie\u0107, co si\u0119 wydarzy\u0142o, lecz nie mo\u017ce powiedzie\u0107, co mo\u017ce &#8211; albo co nie mo\u017ce &#8211; si\u0119 wydarzy\u0107. Nauka obserwuje wydarzenia; ona ich nie stwarza. Historyk nie decyduje o tym, co historia mo\u017ce zawiera\u0107; jest otwarty na to, o czym m\u00f3wi\u0105 \u015bwiadectwa. Powo\u0142ywanie si\u0119 na Hume&#8217;a jest dowodem niezrozumienia historii&#8221;. Dr Wolfhart Pannenberg z Uniwersytetu Monachijskiego dodaje: &#8220;Odpowied\u017a na pytanie (&#8230;) czy co\u015b wydarzy\u0142o si\u0119, czy nie w jakim\u015b konkretnym czasie przed jakim\u015b tysi\u0105cem lat, mo\u017ce by\u0107 oparta jedynie na argumencie historycznym&#8221;. Potrzeba badania historycznego Dr John Warwick Montgomery, pisz\u0105c o tych, kt\u00f3rzy stale powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na zamkni\u0119ty system wszech\u015bwiata (wszystkie wydarzenia musz\u0105 mie\u0107 jakie\u015b naturalne wyja\u015bnienie), stwierdza z naciskiem: &#8220;Od czas\u00f3w Einsteina \u017caden wsp\u00f3\u0142czesny (cz\u0142owiek) nie ma prawa wykluczania mo\u017cliwo\u015bci jakich\u015b wydarze\u0144 na podstawie uprzedniej znajomo\u015bci praw natury. Jedynym sposobem dowiedzenia si\u0119, czy jakie\u015b wydarzenie mo\u017ce mie\u0107 miejsce, jest zbadanie, czy rzeczywi\u015bcie mia\u0142o ono miejsce. Tak wi\u0119c problem cud\u00f3w musi by\u0107 rozstrzygni\u0119ty w zakresie bada\u0144 historycznych, nie w zakresie filozoficznych spekulacji&#8221;. Wraz z przemini\u0119ciem epoki odkry\u0107 Newtona musimy zostawi\u0107 miejsce dla nieprzewidzianych, niespodziewanych i nieobliczalnych zjawisk we wszech\u015bwiecie. Dr Vincent Taylor, znany krytyk Nowego Testamentu, ostrzega przed zbyt wielkim dogmatyzmem. Pisze na temat ogranicze\u0144 nauk przyrodniczych w ocenie cud\u00f3w: &#8220;W ostatnich pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach zbyt cz\u0119sto byli\u015bmy zaskakiwani odkryciami, kt\u00f3re kiedy\u015b by\u0142y uznawane za niemo\u017cliwe. Do\u017cyli\u015bmy og\u0142oszenia wiadomo\u015bci o rozszczepieniu atomu, uznania przez przyrodnik\u00f3w wszech\u015bwiata za &gt;raczej wielk\u0105 my\u015bl ni\u017c wielk\u0105 maszyn\u0119&lt;. Ta zmiana pogl\u0105d\u00f3w nie zmusza oczywi\u015bcie do powszechnej wiary w cuda, lecz oznacza, \u017ce &#8211; przy odpowiednich warunkach &#8211; cuda nie s\u0105 niemo\u017cliwe; \u017caden przyrodniczy ani filozoficzny dogmat nie stoi temu na przeszkodzie&#8221;. Francuz Ernest Renan nie wierzy\u0142 w zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Przyzna\u0142, \u017ce zacz\u0105\u0142 swoje badania nad Jego \u017cyciem z za\u0142o\u017ceniem wst\u0119pnym: &#8220;Nie ma czego\u015b takiego jak cud. Dlatego zmartwychwstanie nie mia\u0142o miejsca&#8221;. Postawa taka nigdy nie by\u0142aby tolerowana w procesie s\u0105dowym. Wniosek, kt\u00f3ry wyci\u0105gn\u0105\u0142 Renan w sprawie zmartwychwstania Chrystusa, by\u0142 oparty nie na badaniu historycznym, lecz raczej na spekulacji filozoficznej. Taka postawa umys\u0142u przypomina cz\u0142owieka, kt\u00f3ry m\u00f3wi: &#8220;Podj\u0105\u0142em ju\u017c decyzj\u0119 &#8211; nie wprowadzajcie zamieszania faktami&#8221;. OBSERWACJA NR 6: Fakt, nie fabu\u0142a Wa\u017cnym argumentem by\u0142o dla mnie spostrze\u017cenie, \u017ce wyznawcy Jezusa Chrystusa znali r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy faktem a fabu\u0142\u0105, mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a fantazj\u0105. Cz\u0119sto s\u0142ysza\u0142em oskar\u017cenia, \u017ce ludzie w czasach Chrystusa byli sk\u0142onni do wiary w mity. Mi\u0119dzy innymi Rudolf Bultman chce, aby\u015bmy uwierzyli, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Jezusowi ludzie byli naiwni i prymitywni. Badania wykazuj\u0105 jednak, \u017ce twierdzenie o naiwno\u015bci ludzi pierwszego wieku jest mocno przesadzone. Aposto\u0142 Piotr napisa\u0142: &#8220;Nie za wymy\u015blonymi bowiem mitami post\u0119powali\u015bmy wtedy, gdy dali\u015bmy wam pozna\u0107 moc i przyj\u015bcie Pana naszego Jezusa Chrystusa, ale nauczali\u015bmy jako naoczni \u015bwiadkowie (&#8230;)&#8221;. Aposto\u0142 Pawe\u0142 ostrzega\u0142 ludzi, by nie zajmowali si\u0119 &#8220;(&#8230;) ba\u015bniami i genealogiami bez ko\u0144ca&#8221;. Chocia\u017c ludzie w pierwszym wieku nie mieli takiej wiedzy na temat wszech\u015bwiata i praw natury, jak\u0105 my mamy dzisiaj, wiedzieli z pewno\u015bci\u0105, \u017ce niewidomy od dziecka cz\u0142owiek zazwyczaj do \u015bmierci pozostaje niewidomy. Byli wi\u0119c zdziwieni, gdy Jezus uzdrowi\u0142 \u015blepca. &#8220;Od wiek\u00f3w nie s\u0142yszano, aby kto\u015b otworzy\u0142 oczy niewidomemu od urodzenia&#8221; &#8211; m\u00f3wili. Wiedzieli tak\u017ce, \u017ce ludzie martwi &#8220;maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107&#8221; do pozostawania martwymi. Spos\u00f3b potraktowania \u015bw. Paw\u0142a na Areopagu w Atenach pokazuje, \u017ce w staro\u017cytnym \u015bwiecie ludziom tak samo trudno by\u0142o uwierzy\u0107 w zmartwychwstanie jak nam dzisiaj. Poza tym \u015bw. Tomasz, nazwany &#8220;Niewiernym Tomaszem&#8221;, powiedzia\u0142: &#8220;S\u0142uchajcie, nie ka\u017cdego dnia kto\u015b powstaje z martwych. Musz\u0119 mie\u0107 jaki\u015b dow\u00f3d&#8221;. Stwierdzi\u0142 stanowczo: &#8220;Je\u017celi na r\u0119kach Jego nie zobacz\u0119 \u015bladu gwo\u017adzi, (&#8230;) i nie w\u0142o\u017c\u0119 r\u0119ki mojej do boku Jego, nie uwierz\u0119&#8221;. Po kilku dniach Jezus powiedzia\u0142 Tomaszowi: &#8220;Podnie\u015b tutaj sw\u00f3j palec i zobacz moje r\u0119ce. Podnie\u015b r\u0119k\u0119 i w\u0142\u00f3\u017c j\u0105 do mego boku, i nie b\u0105d\u017a niedowiarkiem, lecz wierz\u0105cym! Tomasz Mu odpowiedzia\u0142: Pan m\u00f3j i B\u00f3g m\u00f3j!&#8221;. OBSERWACJA NR 7: Nieskuteczno\u015b\u0107 metody przyrodniczej Wielu ludzi twierdzi, \u017ce nic nie mo\u017ce by\u0107 przyj\u0119te za prawd\u0119, je\u017celi nie mo\u017ce by\u0107 udowodnione metodami nauk przyrodniczych. Gdy wyk\u0142adam na temat historycznych aspekt\u00f3w zmartwychwstania na uniwersytetach, zawsze pojawia si\u0119 pytanie: &#8220;Czy mo\u017cesz to udowodni\u0107 metodami nauk przyrodniczych?&#8221; Natychmiast odpowiadam: &#8220;Nie&#8221;. Nowoczesne metody przyrodnicze nie znajduj\u0105 zastosowania przy badaniu prawdziwo\u015bci wydarze\u0144 dotycz\u0105cych \u015bmierci, pogrzebu i zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, bowiem nie s\u0105 w stanie ich zbada\u0107. Obserwacja przez powtarzanie Dow\u00f3d przyrodniczy polega na wykazaniu, \u017ce co\u015b jest faktem, przez przeprowadzenie eksperymentu w obecno\u015bci osoby kwestionuj\u0105cej ten fakt. W tym celu stwarza si\u0119 kontrolowane \u015brodowisko, dokonuje si\u0119 obserwacji, zapisuje wyniki i weryfikuje empirycznie hipotezy. &#8220;Metoda przyrodnicza (&#8230;) jest zwi\u0105zana z pomiarem zjawisk, eksperymentem i powtarzan\u0105 obserwacj\u0105&#8221;. Dr James B. Conant, by\u0142y rektor Harvardu, pisze: &#8220;Nauki przyrodnicze to zestaw wewn\u0119trznie powi\u0105zanych koncepcji i schemat\u00f3w my\u015blowych, kt\u00f3re powsta\u0142y w wyniku do\u015bwiadcze\u0144 i obserwacji&#8221;. The Basic Dictionary of Science (Podstawowy s\u0142ownik nauk przyrodniczych) opisuje wiedz\u0119 przyrodnicz\u0105 jako &#8220;wiedz\u0119 opart\u0105 na obserwowaniu i testowaniu fakt\u00f3w&#8221;. The Harper Encyclopedia of Science opisuje metod\u0119 przyrodnicz\u0105 jako &#8220;technik\u0119 kontrolowanej obserwacji stosowanej w poszukiwaniu wiedzy&#8221;. Nauki przyrodnicze s\u0105 ograniczone G\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0105 nauk przyrodniczych jest gromadzenie pomiar\u00f3w z powtarzanych obserwacji i testowania hipotez. Dlatego nowoczesna metoda przyrodnicza jest mo\u017cliwa do stosowania jedynie dla wydarze\u0144 czy fakt\u00f3w powtarzalnych. Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa, jako nadprzyrodzone wydarzenie w historii, le\u017cy poza zasi\u0119giem bada\u0144 nauk przyrodniczych z powodu niemo\u017cliwo\u015bci powt\u00f3rzenia go w kontrolowanym \u015brodowisku. W ksi\u0105\u017cce Wi\u0119cej ni\u017c cie\u015bla przedstawiam dok\u0142adniej r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy przyrodnicz\u0105 a prawnicz\u0105 metod\u0105 dochodzenia do prawdy. OBSERWACJA NR 8: Kryteria historyczne Zmartwychwstanie Chrystusa musi by\u0107 badane przy zastosowaniu tych samych kryteri\u00f3w, kt\u00f3re stosuje si\u0119 do ka\u017cdego innego wydarzenia w historii. Na\u015bladowcy Jezusa twierdzili, \u017ce Jezus &#8220;(&#8230;) po swojej m\u0119ce da\u0142 wiele dowod\u00f3w, \u017ce \u017cyje (&#8230;)&#8221;. \u015aw. \u0141ukasz pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 tutaj s\u0142owem tekmerion, kt\u00f3re oznacza &#8220;mo\u017cliwy do zademonstrowania dow\u00f3d&#8221;. Wiara pierwotnego Ko\u015bcio\u0142a by\u0142a wi\u0119c oparta na rzeczywistych do\u015bwiadczeniach. Sta\u0142o si\u0119 dla mnie jasne, \u017ce je\u017celi mam odkry\u0107, co rzeczywi\u015bcie si\u0119 wydarzy\u0142o w pierwszy poranek Wielkanocny, musz\u0119 stosowa\u0107 w moich poszukiwaniach historyczne kryteria prawdy. Potrzeba wystarczaj\u0105cego materia\u0142u dowodowego \u017byjemy w \u015bwiecie, kt\u00f3ry domaga si\u0119 odpowiedniego materia\u0142u dowodowego, zanim w co\u015b uwierzy. Zadaniem tej ksi\u0105\u017cki jest przedstawi\u0107 taki materia\u0142 w sprawie zmartwychwstania. Wolfhart Pannenberg jest profesorem teologii systematycznej na uniwersytecie w Monachium. Zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie problemem zwi\u0105zku mi\u0119dzy wiar\u0105 a histori\u0105. Ten wielki uczony powiedzia\u0142: &#8220;To, czy zmartwychwstanie Jezusa mia\u0142o miejsce, czy nie, jest pytaniem historycznym i historyczny problem w tym miejscu jest nie do unikni\u0119cia. Tak wi\u0119c problem ten musi by\u0107 rozwi\u0105zany na poziomie argument\u00f3w historycznych&#8221;. Do materia\u0142u dowodowego nale\u017cy podchodzi\u0107 z uczciwym, szczerym pogl\u0105dem na histori\u0119. Badanie nie mo\u017ce by\u0107 poprzedzone przyj\u0119ciem z g\u00f3ry okre\u015blonych koncepcji czy wniosk\u00f3w. Trzeba pozwoli\u0107, by materia\u0142 dowodowy przemawia\u0142 sam za siebie. Historyk Ronald Sider pisze o konieczno\u015bci zachowania obiektywizmu w badaniach historycznych: &#8220;Co powinien zrobi\u0107 krytyczny historyk, gdy materia\u0142 dowodowy wskazuje bardzo wyra\u017anie na prawdziwo\u015b\u0107 wydarzenia, kt\u00f3re jest sprzeczne z jego oczekiwaniami i jest przeciwne naturalistycznemu spojrzeniu na rzeczywisto\u015b\u0107? Ot\u00f3\u017c twierdz\u0119, \u017ce musi on i\u015b\u0107 w \u015blad za swoimi krytycznie zanalizowanymi \u017ar\u00f3d\u0142ami. Nienaukowe jest rozpoczynanie od filozoficznego za\u0142o\u017cenia wst\u0119pnego, i\u017c cuda nie mog\u0105 si\u0119 wydarza\u0107. Je\u017celi nie unikniemy takiego jednostronnego za\u0142o\u017cenia wst\u0119pnego, interpretacja historii stanie si\u0119 jedynie propagand\u0105. Mamy prawo domaga\u0107 si\u0119 dobrego materia\u0142u dowodowego dla wydarzenia, kt\u00f3rego nie widzieli\u015bmy, lecz nie mo\u017cemy s\u0105dzi\u0107 rzeczywisto\u015bci przez nasze ograniczone do\u015bwiadczenie. I chcia\u0142bym stwierdzi\u0107, \u017ce mamy dobry materia\u0142 dowodowy dotycz\u0105cy zmartwychwstania Jezusa z Nazaretu&#8221;. W\u0142a\u015bciwe podej\u015bcie Historyk z Erlangen, Ethelbert Stauffer, r\u00f3wnie\u017c przedstawia swoje my\u015bli na temat podej\u015bcia do historii: &#8220;Co robimy my (jako historycy), gdy do\u015bwiadczamy niespodzianek, sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 wszystkim naszym oczekiwaniom, mo\u017ce wszystkim naszym przekonaniom, a nawet ca\u0142emu naszemu rozumieniu prawdy? M\u00f3wimy to, co pewien wielki historyk zwyk\u0142 mawia\u0107 w takich sytuacjach: &gt;Z pewno\u015bci\u0105 jest to mo\u017cliwe&lt;. Dlaczeg\u00f3\u017c by nie? Dla krytycznego historyka nic nie jest niemo\u017cliwe&#8221;. Philip Schaff, tak\u017ce historyk, dodaje do powy\u017cszego: &#8220;Celem historyka nie jest konstruowanie historii wed\u0142ug przyj\u0119tych z g\u00f3ry koncepcji i dostosowywanie jej do swoich w\u0142asnych upodoba\u0144, lecz odtworzenie jej z najlepszych \u015bwiadectw i pozwolenie im, aby m\u00f3wi\u0142y same za siebie&#8221;. Je\u017celi mamy ocenia\u0107 historyczno\u015b\u0107 Jezusa, powinni\u015bmy by\u0107 r\u00f3wnie bezstronni, jak w stosunku do ka\u017cdej innej postaci w dziejach. Dr F. F. Bruce z Uniwersytetu Manchester w Anglii stwierdza, \u017ce &#8220;Historyczno\u015b\u0107 Chrystusa jest tak oczywista dla historyka pozbawionego uprzedze\u0144 jak historyczno\u015b\u0107 Juliusza Cezara. To nie historycy rozpowszechniaj\u0105 teorie przedstawiaj\u0105ce Chrystusa jako mit&#8221;. Postawa krytyczna Ostatecznym testem historycznym sprawy zmartwychwstania jest to, czy zwi\u0105zane z nim wydarzenia s\u0105 potwierdzone przez materia\u0142 dowodowy. W tym miejscu trzeba podkre\u015bli\u0107, i\u017c nale\u017cy szczeg\u00f3lnie troskliwie i uwa\u017cnie bada\u0107 dane dotycz\u0105ce zmartwychwstania Chrystusa. Krytyczny historyk b\u0119dzie chcia\u0142 dok\u0142adnie sprawdzi\u0107 \u015bwiadectwa, potwierdzi\u0107 \u015bmier\u0107 zadan\u0105 przez ukrzy\u017cowanie, zbada\u0107 procedury pogrzebowe, po\u015bwiadczy\u0107 doniesienia o tym, \u017ce Jezus by\u0142 \u017cywy trzeciego dnia i \u017ce gr\u00f3b by\u0142 pusty. Potem nale\u017ca\u0142oby dok\u0142adnie rozwa\u017cy\u0107 wszystkie mo\u017cliwe wyja\u015bnienia powy\u017cszych wydarze\u0144. Nast\u0119pnie konieczne by\u0142oby rozpatrzenie jeszcze innych dotycz\u0105cych tej sprawy dowod\u00f3w i wyci\u0105gni\u0119cie odpowiedniego wniosku. Czy brzmi to interesuj\u0105co? Tak\u0105 w\u0142a\u015bnie procedur\u0119 chc\u0119 przeprowadzi\u0107 na nast\u0119pnych stronach tej ksi\u0105\u017cki. OBSERWACJA NR 9: Rzetelny dokument historyczny Nowy Testament jest g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji historycznych na temat zmartwychwstania. Z tego powodu wielu krytyk\u00f3w XIX i XX wieku atakowa\u0142o jego rzetelno\u015b\u0107 i autentyczno\u015b\u0107. Zasada &#8220;staro\u017cytnego dokumentu&#8221; zawarta w Federal Rules of Evidence (Federalnych zasadach post\u0119powania dowodowego) pozwala na uwierzytelnienie dokumentu przez wykazanie, \u017ce: 1) jest on w takim stanie, \u017ce nie stwarza \u017cadnego podejrzenia co do swojej autentyczno\u015bci; 2) znajdowa\u0142 si\u0119 w miejscu, w kt\u00f3rym &#8211; je\u017celi jest autentyczny &#8211; powinien si\u0119 wed\u0142ug wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa znajdowa\u0107; 3) w czasie, w kt\u00f3rym kto\u015b si\u0119 na niego powo\u0142uje, jego istnienie jest znane przynajmniej od dwudziestu lat. Dr John Warwick Montgomery, prawnik i dziekan Szko\u0142y Prawa Simona Greenleafa, pisa\u0142 o zastosowaniu powy\u017cszej zasady do dokument\u00f3w Nowego Testamentu: &#8220;Ta zasada, zastosowana do Ewangelii i poparta odpowiedzialn\u0105 krytyk\u0105 tekstu, ustali\u0142aby autentyczno\u015b\u0107 w ka\u017cdym s\u0105dzie&#8221;. F. C. Bauer, wraz z innymi krytykami, przyjmowa\u0142 jednak, \u017ce Nowy Testament zosta\u0142 napisany dopiero pod koniec drugiego wieku. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce pisma te pochodzi\u0142y g\u0142\u00f3wnie z mit\u00f3w czy legend, kt\u00f3re rozwin\u0119\u0142y si\u0119 w d\u0142ugim okresie mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 Jezusa a spisaniem owych opowie\u015bci. CZYTAJ DALEJ&#8230; Rozdzia\u0142 2 &#8211; cz. 2 Datowanie Nowego Testamentu Pod koniec XIX wieku odkrycia archeologiczne potwierdzi\u0142y jednak dok\u0142adno\u015b\u0107 i rzetelno\u015b\u0107 r\u0119kopis\u00f3w Nowego Testamentu. Odnalezienie wczesnych r\u0119kopis\u00f3w papirusowych (manuskrypt Johna Rylanda, 130 rok po Chr.; papirus Chestera Beatty&#8217;ego, 155 rok po Chr. i II papirus Bodmera, 200 rok po Chr.) wype\u0142ni\u0142o luk\u0119 mi\u0119dzy okresem \u017cycia Chrystusa a czasem, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 p\u00f3\u017aniejsze manuskrypty. Dok\u0142adne informacje na temat odkry\u0107 r\u00f3\u017cnych r\u0119kopis\u00f3w znajduj\u0105 si\u0119 w mojej pierwszej ksi\u0105\u017cce &#8220;Dowody, kt\u00f3re domagaj\u0105 si\u0119 werdyktu&#8221;. Odkrycia te wzmocni\u0142y przekonanie uczonych co do rzetelno\u015bci Biblii. William Albright, czo\u0142owy archeolog zajmuj\u0105cy si\u0119 tematyk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z wydarzeniami opisanymi w Biblii, powiedzia\u0142: &#8220;Mo\u017cemy ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce nie ma \u017cadnej solidnej podstawy do tego, by datowa\u0107 kt\u00f3r\u0105kolwiek z ksi\u0105g Nowego Testamentu na okres po 80 roku po Chr., czyli dwa pe\u0142ne pokolenia przed latami 130-150, podawanymi przez bardziej radykalnych krytyk\u00f3w Nowego Testamentu&#8221;. Wraz z odkryciami papirus\u00f3w ujrza\u0142o \u015bwiat\u0142o dzienne wiele innych r\u0119kopis\u00f3w. Dr John A. T. Robinson, wyk\u0142adowca w Trinity College, Cambridge, jest od wielu lat jednym z najwybitniejszych angielskich badaczy. Robinson akceptowa\u0142 zgodne stanowisko krytyk\u00f3w niemieckich twierdz\u0105cych, \u017ce Nowy Testament zosta\u0142 napisany wiele lat po \u015bmierci Chrystusa, pod koniec drugiego wieku. Lecz uczony, na zasadzie &#8220;\u017cartu teologicznego&#8221;, zdecydowa\u0142 si\u0119 zbada\u0107 argumenty przemawiaj\u0105ce za wcze\u015bniejszym datowaniem ksi\u0105g Nowego Testamentu &#8211; wkraczaj\u0105c na pole bada\u0144 &#8220;nie tkni\u0119te&#8221; od prze\u0142omu XIX i XX wieku. Rezultaty oszo\u0142omi\u0142y go. Stwierdzi\u0142, \u017ce w wyniku &#8220;lenistwa&#8221; uczonych, &#8220;tyranii nie sprawdzonych za\u0142o\u017ce\u0144 wst\u0119pnych&#8221; i &#8220;niemal rozmy\u015blnej \u015blepoty&#8221; dawniejszych badaczy utrwali\u0142o si\u0119 w XX w. wiele wniosk\u00f3w przej\u0119tych z przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 dzisiaj nie do utrzymania. Stwierdzi\u0142, \u017ce Nowy Testament jest dzie\u0142em samych Aposto\u0142\u00f3w lub wsp\u00f3\u0142czesnych im ludzi, kt\u00f3rzy z nimi wsp\u00f3\u0142pracowali, i \u017ce wszystkie ksi\u0119gi Nowego Testamentu &#8211; w\u0142\u0105czaj\u0105c Ewangeli\u0119 wg \u015bw. Jana &#8211; musia\u0142y zosta\u0107 napisane przed A. D. 64. Robinson rzuci\u0142 wyzwanie swoim kolegom, by spr\u00f3bowali mu udowodni\u0107, \u017ce nie ma racji. Jest przekonany, \u017ce je\u017celi uczeni powr\u00f3c\u0105 do tego problemu, rezultaty zmusz\u0105 ich do &#8220;opracowania na nowo wielu wprowadze\u0144 do Nowego Testamentu i w konsekwencji tak\u017ce teologii&#8221;. Autorytet r\u0119kopis\u00f3w Gdy uko\u0144czy\u0142em moje badania nad rzetelno\u015bci\u0105 Biblii i oddawa\u0142em w 1973 roku do druku Dowody, kt\u00f3re domagaj\u0105 si\u0119 decyzji, by\u0142em w stanie doliczy\u0107 si\u0119 14000 r\u0119kopis\u00f3w Nowego Testamentu. W mi\u0119dzyczasie przegl\u0105da\u0142em i uzupe\u0142nia\u0142em materia\u0142y zawarte w ksi\u0105\u017cce &#8211; z powodu wielu nowych odkry\u0107 dokonanych w prezentowanych w niej dziedzinach. Teraz wiem o istnieniu 24633 r\u0119kopis\u00f3w Nowego Testamentu. Znaczenie tej liczby r\u0119kopis\u00f3w uwiarygodniaj\u0105cych Nowy Testament jest jeszcze wi\u0119ksze, gdy u\u015bwiadomimy sobie, \u017ce drugie miejsce pod tym wzgl\u0119dem w ca\u0142ej historii zajmuje Iliada Homera, kt\u00f3ra ma 643 przetrwa\u0142e do naszych czas\u00f3w manuskrypty. Sir Frederick Kenyon, kt\u00f3ry by\u0142 dyrektorem i g\u0142\u00f3wnym bibliotekarzem w British Museum a tak\u017ce jednym z czo\u0142owych rzeczoznawc\u00f3w staro\u017cytnych r\u0119kopis\u00f3w, napisa\u0142: &#8220;Okres mi\u0119dzy powstaniem orygina\u0142u a najwcze\u015bniejszymi przetrwa\u0142ymi do naszych czas\u00f3w kopiami staje si\u0119 tak kr\u00f3tki, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie ma on \u017cadnego znaczenia. I w ten spos\u00f3b zosta\u0142a usuni\u0119ta ostatnia podstawa dla jakichkolwiek w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Pismo \u015awi\u0119te nie dotar\u0142o do nas w swej istotnej tre\u015bci takie, jakie zosta\u0142o zapisane. Zar\u00f3wno autentyczno\u015b\u0107, jak i wiarygodno\u015b\u0107 ksi\u0105g Nowego Testamentu mog\u0105 by\u0107 uwa\u017cane za ostatecznie stwierdzone&#8221;. F. F. Bruce dokonuje nast\u0119puj\u0105cego spostrze\u017cenia: &#8220;Materia\u0142 dowodowy dla Nowego Testamentu jest o wiele lepszy ni\u017c dla wielu pism autor\u00f3w klasycznych, kt\u00f3rych autentyczno\u015bci nikomu si\u0119 nie \u015bni kwestionowa\u0107&#8221;. Stwierdza tak\u017ce: &#8220;Gdyby Nowy Testament by\u0142 zbiorem pism \u015bwieckich, ich autentyczno\u015b\u0107 by\u0142aby powszechnie uwa\u017cana za nie pozostawiaj\u0105c\u0105 ani cienia w\u0105tpliwo\u015bci&#8221;. Dzisiejsi krytycy formali\u015bci (zwolennicy tzw. Formgeschichte &#8211; przyp. red.) broni\u0105 tezy, \u017ce pierwotny Ko\u015bci\u00f3\u0142 stworzy\u0142 &#8220;powiedzenia&#8221; i &#8220;wydarzenia&#8221; z \u017cycia Jezusa. Inni twierdz\u0105, \u017ce fakty zwi\u0105zane z \u017cyciem Jezusa by\u0142y zapisane tak d\u0142ugo p\u00f3\u017aniej, \u017ce musia\u0142y ulec zniekszta\u0142ceniu. Tak wi\u0119c rzekomo nie posiadamy wiarygodnego zapisu autentycznych s\u0142\u00f3w i czyn\u00f3w Chrystusa. Kr\u00f3tki okres Co powiedzie\u0107 na odparcie tych zarzut\u00f3w? Istnieje wiele powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych mo\u017cemy mie\u0107 przekonanie, \u017ce posiadamy dzisiaj wiarygodny zapis rzeczywistych s\u0142\u00f3w Jezusa i wydarze\u0144 z Jego \u017cycia. Pierwszym takim powodem jest fakt, \u017ce odkrycia r\u0119kopis\u00f3w i nast\u0119puj\u0105ce po nich badania historyczne wykaza\u0142y, i\u017c okres, kt\u00f3ry up\u0142yn\u0105\u0142 od \u017cycia Jezusa na ziemi do spisania Nowego Testamentu, jest zbyt kr\u00f3tki, aby przedstawione w nim wydarzenia uleg\u0142y zniekszta\u0142ceniu. Dr Paul L. Maier, profesor historii staro\u017cytnej na Western Michigan University, pisze: &#8220;Argumenty, jakoby chrze\u015bcija\u0144stwo tworzy\u0142o mit Wielkanocy w ci\u0105gu bardzo d\u0142ugiego czasu lub \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a zosta\u0142y spisane wiele lat po wydarzeniach, s\u0105 po prostu niezgodne z faktami&#8221;. Analizuj\u0105c twierdzenia krytyk\u00f3w formalist\u00f3w na temat p\u00f3\u017anego powstania ksi\u0105g Nowego Testamentu, Albright napisa\u0142: &#8220;Tylko wsp\u00f3\u0142cze\u015bni uczeni, kt\u00f3rzy nie stosuj\u0105 ani metody historycznej, ani perspektywy, mogli wysnu\u0107 tak\u0105 sie\u0107 spekulacji, w kt\u00f3r\u0105 zwolennicy Formgeschichte zapl\u0105tali tradycj\u0119 ewangeliczn\u0105&#8221;. Nast\u0119pnie doda\u0142, \u017ce &#8220;okres od dwudziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat jest zbyt kr\u00f3tki, aby dosz\u0142o do jakichkolwiek dostrzegalnych zafa\u0142szowa\u0144 pierwotnej tre\u015bci, a nawet przekr\u0119cenia oryginalnych sformu\u0142owa\u0144 u\u017cytych przez Jezusa&#8221;. Millar Burrows z Uniwersytetu Yale powiedzia\u0142 o wiarygodno\u015bci manuskrypt\u00f3w Nowego Testamentu: &#8220;Innym rezultatem por\u00f3wnania greckiego Nowego Testamentu z j\u0119zykiem papirus\u00f3w jest wzrost pewno\u015bci co do rzetelno\u015bci przekazu samego tekstu&#8221;. Burrows pisze r\u00f3wnie\u017c: &#8220;Tekst by\u0142 przekazywany z godn\u0105 uwagi wierno\u015bci\u0105, nie ma wi\u0119c potrzeby pow\u0105tpiewa\u0107 w cokolwiek, co jest zwi\u0105zane z zawart\u0105 w nim nauk\u0105&#8221;. Howard Vos, badacz, stwierdza: &#8220;Z punktu widzenia dowodu literackiego jedynym logicznym wnioskiem jest stwierdzenie, \u017ce rzetelno\u015b\u0107 Nowego Testamentu jest niesko\u0144czenie wi\u0119ksza ni\u017c jakiegokolwiek innego zapisu staro\u017cytnego&#8221;. Relacje naocznych \u015bwiadk\u00f3w Drugim powodem uznawania wiarygodno\u015bci nowotestamentowych opis\u00f3w \u017cycia Chrystusa jest fakt, \u017ce by\u0142y one spisane przez naocznych \u015bwiadk\u00f3w lub na podstawie ich w\u0142asnych s\u0142\u00f3w. Dr Louis Gottschalk, historyk, pisze o badaniu rzetelno\u015bci \u017ar\u00f3d\u0142a: &#8220;Zdolno\u015b\u0107 \u015bwiadka do powiedzenia prawdy zale\u017cy w cz\u0119\u015bci od jego blisko\u015bci wobec wydarzenia. Blisko\u015b\u0107 jest tutaj rozumiana w sensie zar\u00f3wno geograficznym, jak i czasowym&#8221;. Pisarze Nowego Testamentu stwierdzaj\u0105: &#8220;Nie za wymy\u015blonymi bowiem mitami post\u0119powali\u015bmy wtedy, gdy dali\u015bmy wam pozna\u0107 moc i przyj\u015bcie Pana naszego Jezusa Chrystusa, ale nauczali\u015bmy jako naoczni \u015bwiadkowie Jego wielko\u015bci&#8221;. A tak\u017ce, \u017ce Jezus &#8220;(&#8230;) po swojej m\u0119ce da\u0142 wiele dowod\u00f3w, \u017ce \u017cyje: ukazywa\u0142 si\u0119 im przez czterdzie\u015bci dni (&#8230;)&#8221;. \u015aw. \u0141ukasz, lekarz, napisa\u0142: &#8220;Wielu ju\u017c stara\u0142o si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0107 opowiadanie o zdarzeniach, kt\u00f3re si\u0119 dokona\u0142y po\u015br\u00f3d nas, tak jak nam je przekazali ci, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku byli naocznymi \u015bwiadkami (&#8230;) Postanowi\u0142em wi\u0119c i ja zbada\u0107 dok\u0142adnie wszystko od pierwszych chwil i opisa\u0107 ci po kolei (&#8230;)&#8221;. Chocia\u017c naoczni \u015bwiadkowie zajmuj\u0105 wa\u017cne miejsce w procesie s\u0105dowym, warto\u015b\u0107 ich \u015bwiadectwa jest oceniana w \u015bwietle takich czynnik\u00f3w, jak: up\u0142yw czasu od momentu zdarzenia, odleg\u0142o\u015b\u0107 od obserwowanych wypadk\u00f3w, stresy, strach itp. Czynniki psychologiczne Dr Elizabeth S. Loftus, profesor psychologii Uniwersytetu Waszyngto\u0144skiego, pisze: &#8220;Ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 \u015bwiadkami wydarze\u0144 wywo\u0142uj\u0105cych strach, pami\u0119taj\u0105 ich szczeg\u00f3\u0142y mniej dok\u0142adnie ni\u017c szczeg\u00f3\u0142y innych, zwyczajnych wydarze\u0144. Stres mo\u017ce tak\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na niezdolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka do przypomnienia sobie czego\u015b zaobserwowanego czy nauczonego podczas okresu wzgl\u0119dnego spokoju&#8221;. Wnioski dr Loftus potwierdzaj\u0105 prawdziwo\u015b\u0107 relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w widz\u0105cych Jezusa Chrystusa po Jego zmartwychwstaniu. Spotkania te nie by\u0142y przelotnymi migni\u0119ciami kogo\u015b obcego w ciemnej alei. Wyznawcy Jezusa sp\u0119dzali czas z kim\u015b, kogo znali i kochali. Chocia\u017c na pewno towarzyszy\u0142o im napi\u0119cie (Jezus musia\u0142 ich uspokoi\u0107, by si\u0119 nie bali), wraz z powtarzaniem si\u0119 ukaza\u0144 Zmartwychwsta\u0142ego (ukazywa\u0142 im si\u0119 przez czterdzie\u015bci dni) stawali si\u0119 coraz pewniejsi Jego to\u017csamo\u015bci. Cho\u0107 wielka liczba naocznych \u015bwiadk\u00f3w nie jest jeszcze stuprocentow\u0105 gwarancj\u0105 rzetelno\u015bci przekaz\u00f3w nowotestamentowych, bardzo ryzykowne by\u0142oby twierdzi\u0107, \u017ce ka\u017cdy z nich pope\u0142ni\u0142 t\u0119 sam\u0105 pomy\u0142k\u0119 w identyfikacji Jezusa. Relacje tych, kt\u00f3rzy widzieli Chrystusa \u017cywego po Jego zmartwychwstaniu, dla s\u0105du by\u0142yby bardzo przekonuj\u0105ce, zw\u0142aszcza zwa\u017cywszy na ich dok\u0142adno\u015b\u0107 i obszerno\u015b\u0107. Regu\u0142a pog\u0142oski Handbook of the Law of Evidence (Podr\u0119cznik prawa dowodowego) McCormicka, doskona\u0142y traktat o analizie materia\u0142u dowodowego, stwierdza, \u017ce naleganie systemu prawa na korzystanie jedynie z najrzetelniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji jest najlepiej widoczne w regule, kt\u00f3ra domaga si\u0119, by \u015bwiadek dowodz\u0105cy jakiego\u015b faktu zmys\u0142owego mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaobserwowania go i rzeczywi\u015bcie go zaobserwowa\u0142. Istot\u0105 tej &#8220;regu\u0142y pog\u0142oski&#8221; jest to, \u017ce &#8220;pog\u0142oska&#8221; nie jest przyjmowana jako dow\u00f3d w s\u0105dzie. Federalne zasady post\u0119powania dowodowego stwierdzaj\u0105, \u017ce \u015bwiadek musi wykaza\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 tego, o czym posiada wiedz\u0119 z pierwszej r\u0119ki, nie tego, o czym dowiedzia\u0142 si\u0119 po\u015brednio z innych \u017ar\u00f3de\u0142. Dr Montgomery stwierdza, \u017ce z prawnego punktu widzenia dokumenty Nowego Testamentu spe\u0142niaj\u0105 wymagania pierwszorz\u0119dnego \u017ar\u00f3d\u0142a materia\u0142u dowodowego. Montgomery pisze, \u017ce relacje zawarte w Nowym Testamencie &#8220;w pe\u0142ni znajduj\u0105 potwierdzenie w ci\u0105g\u0142ych uroczystych o\u015bwiadczeniach autor\u00f3w, \u017ce przedstawiaj\u0105 to, &gt;(&#8230;) co\u015bmy us\u0142yszeli (&#8230;), co ujrzeli\u015bmy w\u0142asnymi oczami, na co patrzyli\u015bmy i czego dotyka\u0142y nasze r\u0119ce (&#8230;)&lt;&#8220;.<\/p><p>Wiedza z pierwszej r\u0119ki<\/p><p>Wed\u0142ug \u015bw. Mateusza, autora jednej z Ewangelii, pierwszymi osobami, kt\u00f3re us\u0142ysza\u0142y o zmartwychwstaniu Jezusa by\u0142y Maria Magdalena i &#8220;druga Maria&#8221;. Powiedzia\u0142 im o tym anio\u0142 siedz\u0105cy na kamieniu obok grobu. Gdyby te dwie kobiety, chc\u0105c udowodni\u0107 zmartwychwstanie Jezusa, zeznawa\u0142y w s\u0105dzie, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na s\u0142owa anio\u0142a, by\u0142aby to pog\u0142oska i nie zosta\u0142aby uznana za dow\u00f3d. Lecz nie prawdom\u00f3wno\u015b\u0107 anio\u0142a by\u0142aby podana w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 &#8211; &#8220;regu\u0142a pog\u0142oski&#8221; kwestionuje wiarygodno\u015b\u0107, a mo\u017ce i uczciwo\u015b\u0107, osoby powtarzaj\u0105cej czyj\u0105\u015b opowie\u015b\u0107.<\/p><p>Problem ten zostaje jednak rozwi\u0105zany przez osobiste ukazanie si\u0119 Jezusa kobietom. Poniewa\u017c zdoby\u0142y one w ten spos\u00f3b wiedz\u0119 z pierwszej r\u0119ki na temat zmartwychwstania Jezusa, by\u0142yby kompetentne do \u015bwiadczenia w s\u0105dzie. Nie by\u0142y wprawdzie \u015bwiadkami samego wydarzenia, lecz to, \u017ce widzia\u0142y jego skutek, wystarczaj\u0105co usprawiedliwia ich wniosek, \u017ce mia\u0142o miejsce zmartwychwstanie.<\/p><p>\u015aw. Mateusz kr\u00f3tko opisuje ukazanie si\u0119 Jezusa tak\u017ce jedenastu uczniom. Fakt, \u017ce widzieli Chrystusa \u017cywego osobi\u015bcie, stawia ich poza zasi\u0119giem &#8220;regu\u0142y pog\u0142oski&#8221;.<\/p><p>\u015aw. \u0141ukasz przedstawia nam opis ukazania si\u0119 Jezusa dw\u00f3m uczniom, kt\u00f3rzy szli do Emaus. Zademonstrowali oni, jak \u0142atwo pog\u0142oska mo\u017ce by\u0107 uznana za w\u0105tpliwy dow\u00f3d &#8211; nie uwierzyli s\u0142owom kobiet. Wiedzieli, \u017ce gr\u00f3b jest pusty, ale to czy Chrystus rzeczywi\u015bcie \u017cy\u0142, by\u0142o niepewne, poniewa\u017c &#8220;(&#8230;) Jego nie widzieli&#8221;. Dop\u00f3ki Jezus nie pokaza\u0142 si\u0119 tym ludziom, nie mogli oni uwierzy\u0107.<\/p><p>Ewangelia wg \u015bw. \u0141ukasza &#8211; podobnie jak wg \u015bw. Mateusza i \u015bw. Marka &#8211; ko\u0144czy si\u0119 spotkaniem zmartwychwsta\u0142ego Chrystusa ze wszystkimi uczniami.<\/p><p>Jezus by\u0142 na pewno \u015bwiadom podejrze\u0144, kt\u00f3re zazwyczaj budzi pog\u0142oska. Cz\u0119sto trudno nam uwierzy\u0107 w co\u015b, czego do\u015bwiadczy\u0142 kto\u015b inny, a jeszcze trudniej w co\u015b, o czym kto\u015b tylko s\u0142ysza\u0142.<\/p><p>Za najlepszy przyk\u0142ad mo\u017ce nam pos\u0142u\u017cy\u0107 postawa \u015bw. Tomasza. Pomimo \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy opowiadali Tomaszowi o ukazaniu si\u0119 Jezusa, byli mu prawdopodobnie bli\u017csi ni\u017c ktokolwiek inny, zmartwychwstanie Jezusa wydawa\u0142o mu si\u0119 nieprawdopodobne. Chcia\u0142, zanim si\u0119 zaanga\u017cuje, mie\u0107 wiedz\u0119 z pierwszej r\u0119ki.<\/p><p>Pisemne relacje<\/p><p>Czy pisemne relacje \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3re posiadamy, s\u0105 wiarygodne? Federalne zasady post\u0119powania dowodowego stwierdzaj\u0105, \u017ce pisemne \u015bwiadectwa s\u0105 do przyj\u0119cia, je\u017celi mo\u017cna wykaza\u0107, i\u017c: &#8220;zosta\u0142y wykonane lub przyj\u0119te za w\u0142asne przez \u015bwiadka, gdy sprawa by\u0142a jeszcze \u015bwie\u017ca w jego pami\u0119ci i \u017ce w\u0142a\u015bciwie przekazuj\u0105 posiadan\u0105 przez niego wiedz\u0119&#8221;. Kto\u015b mo\u017ce w\u0105tpi\u0107, czy \u015bw. Mateusz i \u015bw. Jan zapisali swoje obserwacje wtedy, gdy by\u0142y jeszcze \u015bwie\u017ce w ich pami\u0119ci. Nie wiemy, jak szybko po wydarzeniach, kt\u00f3rych byli \u015bwiadkami, uczniowie ci napisali swoje Ewangelie. Niezale\u017cnie jednak od tego, kiedy to nast\u0105pi\u0142o, przekonuj\u0105cy jest argument, \u017ce zobaczenie \u017cywym cz\u0142owieka, kt\u00f3rego \u015bmier\u0107 widzieli trzy dni wcze\u015bniej, nie jest mo\u017cliwe do zapomnienia.<\/p><p>Nietrudno wyobrazi\u0107 sobie uczni\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych po latach: &#8220;Pami\u0119tam to tak, jakby si\u0119 wydarzy\u0142o wczoraj&#8221;.<\/p><p>Obecno\u015b\u0107 naocznych \u015bwiadk\u00f3w<\/p><p>Trzecim powodem dla przyj\u0119cia historycznej rzetelno\u015bci nowotestamentowych opis\u00f3w zmartwychwstania Jezusa jest fakt, \u017ce kr\u0105\u017cy\u0142y one za \u017cycia tych, kt\u00f3rzy byli jego \u015bwiadkami. Tak wi\u0119c prawdziwo\u015b\u0107 tych opis\u00f3w mog\u0142a by\u0107 przez nich potwierdzona lub odrzucona.<\/p><p>Gdy ludzie, kt\u00f3rzy napisali Nowy Testament, uzasadniali wiarygodno\u015b\u0107 Ewangelii, odwo\u0142ywali si\u0119 do powszechnej znajomo\u015bci fakt\u00f3w towarzysz\u0105cych zmartwychwstaniu. \u015aw. Piotr wzywa\u0142 swoich s\u0142uchaczy: &#8220;M\u0119\u017cowie izraelscy, s\u0142uchajcie tego, co m\u00f3wi\u0119: Jezusa Nazarejczyka, M\u0119\u017ca, kt\u00f3rego pos\u0142annictwo B\u00f3g potwierdzi\u0142 wam niezwyk\u0142ymi czynami, cudami i znakami, jakich B\u00f3g przez Niego dokona\u0142 w\u015br\u00f3d was, o czym sami wiecie&#8221;.<\/p><p>Obecno\u015b\u0107 wrogich naocznych \u015bwiadk\u00f3w<\/p><p>Innym powodem, dla kt\u00f3rego nie mog\u0142o by\u0107 miejsca na mity, legendy czy nierzetelno\u015bci w opisach \u017cycia i nauczania Chrystusa, jest to, \u017ce przekazywane one by\u0142y w\u015br\u00f3d ludzi znaj\u0105cych przebieg wydarze\u0144, lecz bardzo wrogo nastawionych do nowego ruchu &#8211; chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/p><p>Jednym z pierwszorz\u0119dnych sposob\u00f3w oceny wiarygodno\u015bci \u015bwiadka jest ponowne przes\u0142uchanie go przez stron\u0119 przeciwn\u0105, poniewa\u017c wzi\u0119cie go w krzy\u017cowy ogie\u0144 pyta\u0144 umo\u017cliwia sprawdzenie jego prawdom\u00f3wno\u015bci i ujawnia mo\u017cliwe uprzedzenia lub przes\u0105dy.<\/p><p>S\u0119dzia Ruffin przedstawia zasad\u0119 &#8220;krzy\u017cowego ognia pyta\u0144&#8221;: &#8220;Wszystkie procesy opieraj\u0105 si\u0119 na zasadzie, \u017ce ludzkiemu \u015bwiadectwu nale\u017cy si\u0119 pewna wiarygodno\u015b\u0107 i \u017ce ta wiarygodno\u015b\u0107 wzrasta i staje si\u0119 bardziej niezachwiana w miar\u0119 jak \u015bwiadek jest poddawany dok\u0142adnemu i badawczemu przes\u0142uchiwaniu przez stron\u0119 przeciwn\u0105&#8221;.<\/p><p>Na temat znaczenia &#8220;wrogich \u015bwiadk\u00f3w&#8221; przy zastosowaniu zasady &#8220;krzy\u017cowego ognia pyta\u0144&#8221; wobec \u015bwiadk\u00f3w zmartwychwstania pisze profesor prawa dr John Montgomery: &#8220;(&#8230;) ta regu\u0142a podkre\u015bla rzetelno\u015b\u0107 \u015bwiadectwa o zmartwychwstaniu Chrystusa, kt\u00f3re by\u0142o przedstawiane w synagogach w tym samym czasie, w kt\u00f3rym mia\u0142y miejsce wydarzenia, o jakich \u015bwiadczono &#8211; w samym centrum przeciwnik\u00f3w, mi\u0119dzy wrogimi lud\u017ami, bior\u0105cymi \u015bwiadk\u00f3w w krzy\u017cowy ogie\u0144 pyta\u0144, kt\u00f3rzy z pewno\u015bci\u0105 zniszczyliby chrze\u015bcija\u0144stwo, gdyby fakty przedstawia\u0142y si\u0119 inaczej&#8221;.<\/p><p>F. F. Bruce, profesor krytyki i egzegezy biblijnej Uniwersytetu Manchester, m\u00f3wi na temat znaczenia bada\u0144 relacji zawartych w Nowym Testamencie, prowadzonych przez natarczywych przeciwnik\u00f3w: &#8220;Gdyby istnia\u0142a jakakolwiek tendencja do odchodzenia od fakt\u00f3w w jakiej\u015b istotnej sprawie, obecno\u015b\u0107 wrogich \u015bwiadk\u00f3w w\u015br\u00f3d s\u0142uchaczy s\u0142u\u017cy\u0142aby jako czynnik koryguj\u0105cy&#8221;.<\/p><p>Istniej\u0105 trzy typy \u015bwiadectw historycznych: obserwacja, przypominanie i zapis. Zagorzali wrogowie nowego ruchu, koncentruj\u0105cego si\u0119 wok\u00f3\u0142 Jezusa, byli gotowi rzuci\u0107 wyzwanie ka\u017cdemu zbyt gorliwemu Jego wyznawcy, kt\u00f3ry chcia\u0142by przypisa\u0107 Mu jaki\u015b nie dokonany cud albo upi\u0119kszy\u0107 jak\u0105\u015b histori\u0119 dla uczynienia Chrystusa bardziej atrakcyjnym. Ci wrodzy \u015bwiadkowie byli gotowi poprawi\u0107 ka\u017cde zniekszta\u0142cenie &#8220;obserwacji, przypomnienia i zapisu&#8221; &#8211; wszystkiego, co Jezus robi\u0142 i czego naucza\u0142.<\/p><p>Stan Gundry, teolog, pyta: &#8220;Czy jest mo\u017cliwe, by pozwolili oni, aby fa\u0142szywe relacje zosta\u0142y uznane za fakty z \u017cycia Jezusa, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c oni tak dobrze znali? Chrze\u015bcija\u0144stwo narazi\u0142oby si\u0119 na \u015bmieszno\u015b\u0107, gdyby stwarza\u0142o takie historie dla przyspieszenia swojego rozwoju&#8221;.<\/p><p>Aposto\u0142owie, kt\u00f3rzy z pewno\u015bci\u0105 pragn\u0119li oddawa\u0107 cze\u015b\u0107 Panu, nie przypisywaliby Mu nieprawdziwych s\u0142\u00f3w i czyn\u00f3w. Co wi\u0119cej, setki ludzi w pierwotnym Ko\u015bciele musia\u0142y by\u0107 pot\u0119\u017cnym czynnikiem utrzymuj\u0105cym przekaz w zgodzie z faktami.<\/p><p>Potwierdzenie przez archeologi\u0119<\/p><p>Louis Gottschalk pisze, \u017ce og\u00f3lna wiarygodno\u015b\u0107 autora lub dokumentu jest uzale\u017cniona od: &#8220;znajomo\u015bci prawdom\u00f3wno\u015bci autora, braku wewn\u0119trznych sprzeczno\u015bci w dokumencie, braku sprzeczno\u015bci z innymi \u017ar\u00f3d\u0142ami, wolno\u015bci od anachronizm\u00f3w i zgodno\u015bci \u015bwiadectwa autora z innymi znanymi faktami&#8221;.<\/p><p>Innymi s\u0142owami, &#8220;zgodno\u015b\u0107 z innymi znanymi faktami historycznymi (geograficznymi) lub naukowymi jest cz\u0119sto decyduj\u0105cym testem dowodowym; niewa\u017cne, czy dow\u00f3d pochodzi od jednego, czy od wi\u0119kszej liczby \u015bwiadk\u00f3w&#8221;.<\/p><p>William Ramsay, jeden z najwi\u0119kszych archeolog\u00f3w \u015bwiata, by\u0142 uczniem niemieckiej szko\u0142y historycznej dziewi\u0119tnastego wieku. Dop\u00f3ki nie rozpocz\u0105\u0142 topograficznych bada\u0144 Azji Mniejszej, kt\u00f3re sk\u0142oni\u0142y go do zastanowienia si\u0119 nad pismami \u015bw. \u0141ukasza, by\u0142 g\u0142\u0119boko przekonany, \u017ce ksi\u0119ga Dziej\u00f3w Apostolskich powsta\u0142a w po\u0142owie drugiego wieku po Chrystusie. W rezultacie rozwa\u017cenia obszernego materia\u0142u dowodowego, kt\u00f3ry odkry\u0142 w swoich badaniach, by\u0142 zmuszony zmieni\u0107 swoje przekonania.<\/p><p>Rzetelno\u015b\u0107 \u015bw. \u0141ukasza<\/p><p>Ramsay stwierdzi\u0142 po trzydziestu latach bada\u0144, \u017ce &#8220;\u0141ukasz jest pierwszorz\u0119dnym historykiem. Nie tylko jego opisy s\u0105 faktycznie wiarygodne (&#8230;) [lecz] cz\u0142owiek ten powinien by\u0107 postawiony w jednym rz\u0119dzie z najwi\u0119kszymi historykami&#8221;.<\/p><p>Kiedy\u015b uwa\u017cano, \u017ce \u015bw. \u0141ukasz na okre\u015blenie w\u0142adz Filippi niew\u0142a\u015bciwie u\u017cywa s\u0142owa praetor. Wed\u0142ug &#8220;uczonych&#8221;, kt\u00f3rzy tak utrzymywali, miastem zarz\u0105dza\u0142o dw\u00f3ch duumviris. A jednak, jak zwykle, \u015bw. \u0141ukasz mia\u0142 racj\u0119. Odkrycia wykaza\u0142y, \u017ce tytu\u0142 praetor przys\u0142ugiwa\u0142 zarz\u0105dcom rzymskich kolonii.<\/p><p>U\u017cycie przez \u0141ukasza s\u0142owa proconsul jako tytu\u0142u Galliona tak\u017ce okaza\u0142o si\u0119 w\u0142a\u015bciwe, jak wykaza\u0142a inskrypcja z Delf, kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 brzmi: &#8220;jak Lucius Junius Gallio, m\u00f3j przyjaciel i prokonsul Achai (&#8230;)&#8221;.<\/p><p>Ta inskrypcja z Delf (z roku 52) pozwala na dok\u0142adne umiejscowienie w czasie p\u00f3\u0142torarocznej pos\u0142ugi \u015bw. Paw\u0142a w Koryncie, poniewa\u017c z innych znanych \u017ar\u00f3de\u0142 dowiadujemy si\u0119, \u017ce Gallio rozpocz\u0105\u0142 urz\u0119dowanie pierwszego czerwca, \u017ce urz\u0119dowa\u0142 tylko jeden rok i \u017ce ten rok pokrywa\u0142 si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Paw\u0142a w Koryncie.<\/p><p>Publiusza, zarz\u0105dc\u0119 Malty, \u015bw. \u0141ukasz nazywa dos\u0142ownie &#8220;namiestnikiem wyspy&#8221;. Odkryto inskrypcje, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c okre\u015blaj\u0105 Publiusza tym tytu\u0142em.<\/p><p>Innym przyk\u0142adem rzetelno\u015bci \u015bw. \u0141ukasza jest pos\u0142u\u017cenie si\u0119 przez niego s\u0142owem &#8220;politarch&#8221; na okre\u015blenie cywilnych w\u0142adz Tesaloniki. Poniewa\u017c s\u0142owo to nie pojawia\u0142o si\u0119 w literaturze klasycznej, znowu uznano, \u017ce \u0141ukasz jest w b\u0142\u0119dzie. Dotychczas odkryto ju\u017c jednak dziewi\u0119tna\u015bcie inskrypcji, kt\u00f3re zawieraj\u0105 ten tytu\u0142. Interesuj\u0105ce, \u017ce pi\u0119\u0107 spo\u015br\u00f3d nich odnosi si\u0119 do w\u0142adz Tesaloniki.<\/p><p>Archeolodzy pocz\u0105tkowo kwestionowali stwierdzenie \u015bw. \u0141ukasza, \u017ce Listra i Derbe znajdowa\u0142y si\u0119 w Likaonii, a Ikonium nie. Opierali oni swoje przekonania na pismach Rzymian, np. Cycerona, kt\u00f3ry umieszcza\u0142 Ikonium w Likaonii. Tak wi\u0119c archeolodzy m\u00f3wili, \u017ce ksi\u0119ga Dziej\u00f3w Apostolskich jest nierzetelna. William Ramsay odnalaz\u0142 jednak monument, kt\u00f3ry wymienia\u0142 Ikonium jako miasto frygijskie. P\u00f3\u017aniejsze odkrycia potwierdzi\u0142y to.<\/p><p>W\u015br\u00f3d wielu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w historycznych podanych przez \u015bw. \u0141ukasza znajduje si\u0119 wzmianka o Lizaniaszu, tetrarsze Abileny, wi\u0105\u017c\u0105ca si\u0119 z pocz\u0105tkiem pos\u0142ugi Jana Chrzciciela w roku 27. Jedynym Lizaniaszem znanym historykom staro\u017cytno\u015bci by\u0142 ten, kt\u00f3ry zosta\u0142 zabity w 36 roku przed narodzeniem Chrystusa. Pewna inskrypcja odkryta w pobli\u017cu Damaszku m\u00f3wi jednak o &#8220;wyzwoleniu Lizaniasza tetrarchy&#8221; i jest datowana mi\u0119dzy 14 a 29 rokiem po narodzeniu Chrystusa.<\/p><p>Nic dziwnego, \u017ce profesor E. M. Blaiklock, wyk\u0142adowca klasyki na Uniwersytecie Auckland, stwierdza: &#8220;\u0141ukasz jest doskona\u0142ym historykiem, godnym ustawienia w jednym rz\u0119dzie z wielkimi pisarzami Grek\u00f3w&#8221;.<\/p><p>Prawdziwy obraz<\/p><p>F. F. Bruce zauwa\u017ca: &#8220;Tam, gdzie \u0141ukasz by\u0142 podejrzewany o niedok\u0142adno\u015bci, a dok\u0142adno\u015b\u0107 zosta\u0142a potwierdzona przez \u015bwiadectwa pochodz\u0105ce z inskrypcji, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce archeologia potwierdzi\u0142a zapis Nowego Testamentu&#8221;.<\/p><p>Bruce dodaje na temat historycznej rzetelno\u015bci \u0141ukasza: &#8220;Cz\u0142owiek, kt\u00f3rego rzetelno\u015b\u0107 zosta\u0142a wykazana w sprawach, kt\u00f3re jeste\u015bmy w stanie sprawdzi\u0107, b\u0119dzie prawdopodobnie r\u00f3wnie rzetelny tak\u017ce tam, gdzie nie mamy sposobu sprawdzenia go. Rzetelno\u015b\u0107 jest nawykiem umys\u0142u i wiemy ze szcz\u0119\u015bliwych (lub nieszcz\u0119\u015bliwych) do\u015bwiadcze\u0144, \u017ce rzetelno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych ludzi jest nawykiem, podczas gdy co do innych mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce nie b\u0119d\u0105 rzetelni. Pisma \u0141ukasza pozwalaj\u0105 uzna\u0107 go za pisarza, kt\u00f3rego nawykiem jest rzetelno\u015b\u0107&#8221;.<\/p><p>Mo\u017cemy wi\u0119c wnioskowa\u0107, \u017ce Nowy Testament daje nam rzetelny portret Chrystusa. Ta historyczna relacja o Nim nie mo\u017ce by\u0107 odrzucona jako zapis czyich\u015b wymys\u0142\u00f3w, historycznej manipulacji czy zabieg\u00f3w literackich.<\/p><p>Podsumowanie<\/p><p>W mojej pr\u00f3bie obalenia chrze\u015bcija\u0144stwa dokona\u0142em dziewi\u0119ciu wa\u017cnych obserwacji:<\/p><p>1. Istniej\u0105 obszerne historyczne, literackie i prawne \u015bwiadectwa potwierdzaj\u0105ce zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.<\/p><p>2. Jezus Chrystus sam zapowiedzia\u0142, \u017ce trzeciego dnia zmartwychwstanie.<\/p><p>3. Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa jest tym jedynym faktem, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/p><p>4. Wiara chrze\u015bcija\u0144ska nie jest &#8220;skokiem w ciemno\u015b\u0107&#8221;, lecz opiera si\u0119 na inteligentnym rozumowaniu.<\/p><p>5. Cho\u0107 nie jest to uczciwe, wiele os\u00f3b wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmartwychwstania z powodu swego uprzedzenia wobec cud\u00f3w.<\/p><p>6. Uczniowie Jezusa nie byli ignorantami &#8211; znali r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy faktem a fabu\u0142\u0105.<\/p><p>7. Metoda przyrodnicza nie mo\u017ce by\u0107 wykorzystana do badania zmartwychwstania Jezusa, poniewa\u017c nie mo\u017cna powt\u00f3rzy\u0107 wydarze\u0144 historycznych w obecno\u015bci badaczy.<\/p><p>8. Przy badaniu sprawy zmartwychwstania Jezusa Chrystusa musz\u0105 by\u0107 zastosowane te same kryteria, co przy badaniu innych wydarze\u0144 historycznych.<\/p><p>9. Istnieje obfito\u015b\u0107 naukowego materia\u0142u dowodowego dla wykazania, \u017ce Nowy Testament (g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o informacji na temat zmartwychwstania Jezusa) mo\u017ce wytrzyma\u0107 najbardziej surowy test przeprowadzony wed\u0142ug regu\u0142 badania \u015bwiadectw i wed\u0142ug odkry\u0107 nowoczesnej archeologii.<\/p><p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/sprawa-zmartwychwstania\/rozdzial-3\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">KOLEJNY ROZDZIA\u0141 &gt;<\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-74f88b42 elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"74f88b42\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-5390cedd\" data-id=\"5390cedd\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-78e530bf elementor-nav-menu__align-center elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--dropdown-tablet elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"78e530bf\" data-element_type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;&lt;i class=\\&quot;\\&quot; aria-hidden=\\&quot;true\\&quot;&gt;&lt;\\\/i&gt;&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-underline e--animation-none\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-78e530bf\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-78e530bf\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-7cc29173 elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-4598 elementor-widget-text-editor\" data-id=\"7cc29173\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p style=\"text-align: center\">Copyright \u00a9 2024 <span class=\"s1\">Ruch Chrze\u015bcija\u0144ski Mt28 Wszelkie prawa zastrze\u017cone.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>POPRZEDNI ROZDZIA\u0141 Oczywiste obserwacje &#8220;Nie istnieje \u017caden dokument staro\u017cytnego \u015bwiata po\u015bwiadczony przez tak wspania\u0142y zestaw \u015bwiadectw tekstowych i historycznych, oferuj\u0105cy tak imponuj\u0105cy materia\u0142 historyczny, dzi\u0119ki kt\u00f3remu mo\u017ce by\u0107 podj\u0119ta rozumna decyzja. \u017baden uczciwy cz\u0142owiek nie mo\u017ce odrzuci\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a tego rodzaju. Sceptycyzm wobec historycznych uwierzytelnie\u0144 chrze\u015bcija\u0144stwa opiera si\u0119 na irracjonalnym uprzedzeniu&#8221;. Clark Pinnock, profesor McMaster University, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":15074,"featured_media":0,"parent":106,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"class_list":["post-112","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"meta_box":{"_cloudsearch_visibility":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/112","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15074"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=112"}],"version-history":[{"count":47,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/112\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8575,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/112\/revisions\/8575"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/106"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}