{"id":90,"date":"2019-03-20T17:39:10","date_gmt":"2019-03-20T16:39:10","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/?page_id=90"},"modified":"2023-03-15T22:57:42","modified_gmt":"2023-03-15T21:57:42","slug":"rozdzial-4","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-4\/","title":{"rendered":"Wi\u0119cej ni\u017c cie\u015bla &#8211; rozdzia\u0142 4"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"90\" class=\"elementor elementor-90\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t\t\t<header class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-38c3cfa2 elementor-section-content-middle elementor-section-height-min-height elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-items-middle\" data-id=\"38c3cfa2\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-5ee1f284\" data-id=\"5ee1f284\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-505b0d88 elementor-section-full_width elementor-section-content-middle elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"505b0d88\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-53a0c4de\" data-id=\"53a0c4de\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4eb237b elementor-nav-menu__align-justify elementor-nav-menu--dropdown-mobile elementor-nav-menu--stretch elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3611 elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"4eb237b\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas e-plus-icon&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;full_width&quot;:&quot;stretch&quot;,&quot;sticky&quot;:&quot;top&quot;,&quot;_animation_mobile&quot;:&quot;none&quot;,&quot;sticky_parent&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;,&quot;sticky_on&quot;:[&quot;desktop&quot;,&quot;tablet&quot;,&quot;mobile&quot;],&quot;sticky_offset&quot;:0,&quot;sticky_effects_offset&quot;:0,&quot;sticky_anchor_link_offset&quot;:0}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-overline e--animation-grow\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-4eb237b\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-4eb237b\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-3095b3da\" data-id=\"3095b3da\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-521f817e elementor-hidden-phone elementor-widget__width-auto elementor-absolute elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3614 elementor-widget-image\" data-id=\"521f817e\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;,&quot;_animation&quot;:&quot;none&quot;}\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/zdopiskiem.png?w=300\" title=\"zdopiskiem\" alt=\"zdopiskiem\" loading=\"lazy\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4b25f9cd elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"4b25f9cd\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/www.agape.pl\">\n\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"1688\" height=\"450\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-3602\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg 1688w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=300,80 300w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=768,205 768w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=1024,273 1024w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=1536,409 1536w\" sizes=\"(max-width: 1688px) 100vw, 1688px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/header>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-1ea4503a elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"1ea4503a\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-76d4fc35\" data-id=\"76d4fc35\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3973aace elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"3973aace\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-3\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">POPRZEDNI ROZDZIA\u0141<\/a><\/p><p><strong>Czy \u017ar\u00f3d\u0142a biblijne s\u0105 wiarygodne?<\/strong><\/p><p>G\u0142\u00f3wnym historycznym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o Jezusie jest Nowy Testament. Z tego powodu wielu historyk\u00f3w w dziewi\u0119tnastym i dwudziestym wieku kwestionowa\u0142o wiarygodno\u015b\u0107 tych dokument\u00f3w. S\u0105 one pod sta\u0142ym obstrza\u0142em oskar\u017ce\u0144 pozbawionych podstaw historycznych lub takich, kt\u00f3re zosta\u0142y ju\u017c obalone dzi\u0119ki odkryciom i badaniom archeologicznym.<\/p><p>Kiedy prowadzi\u0142em wyk\u0142ady na Uniwersytecie Stanowym w Arizonie, po jednym z wyk\u0142ad\u00f3w podszed\u0142 do mnie pewien profesor literatury wraz z grup\u0105 student\u00f3w i powiedzia\u0142: &#8220;Panie McDowell, wszystkie swoje twierdzenia na temat Jezusa opiera pan na dokumencie z drugiego wieku, kt\u00f3ry jest przestarza\u0142y. Dzisiaj na zaj\u0119ciach m\u00f3wi\u0142em o tym, \u017ce Nowy Testament, napisany tak p\u00f3\u017ano po \u015bmierci Chrystusa, nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 dok\u0142adny w swoim zapisie&#8221;.<\/p><p>Odpar\u0142em na to: &#8220;Pa\u0144skie wnioski i opinie na temat Nowego Testamentu s\u0105 od 25 lat nieaktualne&#8221;.<\/p><p>Opinie owego profesora na temat zapis\u00f3w dotycz\u0105cych Jezusa mia\u0142y swoje \u017ar\u00f3d\u0142o we wnioskach niemieckiego krytyka F.C. Baura. Baur wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 Pisma \u015awi\u0119tego Nowego Testamentu zosta\u0142a spisana dopiero pod koniec drugiego wieku po narodzeniu Chrystusa. Wywnioskowa\u0142 wi\u0119c, \u017ce zapisy te wywodzi\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z legend i mit\u00f3w powsta\u0142ych w d\u0142ugim okresie mi\u0119dzy \u015bmierci\u0105 Chrystusa a spisaniem owych opowie\u015bci.<\/p><p>Odkrycia archeologiczne jeszcze sprzed dwudziestego wieku potwierdzi\u0142y jednak dok\u0142adno\u015b\u0107 manuskrypt\u00f3w Nowego Testamentu. Odkrycie wczesnych manuskrypt\u00f3w papirusowych (manuskrypt Johna Rylanda, 130 rok po Chr.; papirus Chestera Beatty&#8217;ego, 155 rok po Chr. i II papirus Bodmera, 200 rok po Chr.) zape\u0142ni\u0142o przestrze\u0144 czasow\u0105 mi\u0119dzy latami \u017cycia Chrystusa a istniej\u0105cymi p\u00f3\u017aniejszymi manuskryptami.<\/p><p>Millar Burrows z Yale m\u00f3wi: &#8220;Por\u00f3wnanie greckiego Nowego Testamentu z j\u0119zykiem papirus\u00f3w upewni\u0142o nas tak\u017ce co do dok\u0142adno\u015bci przekazu Nowego Testamentu&#8221; [Millar Burrows, What Mean These Stones, Meridian Books, New York 1956, s. 52.]. Tego typu odkrycia zwi\u0119kszy\u0142y zaufanie uczonych do wiarygodno\u015bci Biblii.<\/p><p>William Albright, kt\u00f3ry by\u0142 jednym z naj\u015bwietniejszych archeolog\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 tematyk\u0105 zwi\u0105zan\u0105 z wydarzeniami opisanymi w Biblii, pisa\u0142: &#8220;Mo\u017cemy ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce nie ma \u017cadnej solidnej podstawy do tego, by datowa\u0107 kt\u00f3r\u0105kolwiek z ksi\u0105g Nowego Testamentu na okres po 80 roku po Chr., czyli o dwa pe\u0142ne pokolenia przed latami 130-150, podawanymi przez bardziej radykalnych krytyk\u00f3w Nowego Testamentu&#8221; [William F. Albright, Recent Discoveries in Bible Lands, Funk and Wagnalls, New York 1955, s. 136.]. Powt\u00f3rzy\u0142 ten pogl\u0105d w wywiadzie udzielonym magazynowi &#8220;Christianity Today&#8221;: &#8220;Moim zdaniem wszystkie ksi\u0119gi Nowego Testamentu zosta\u0142y spisane przez ochrzczonego \u017byda mi\u0119dzy pi\u0105t\u0105 a dziewi\u0105t\u0105 dekad\u0105 pierwszego wieku po Chr. (najprawdopodobniej mi\u0119dzy oko\u0142o 50 a 75 rokiem)&#8221; [&#8220;Christianity Today&#8221;, 1963, 18 stycznia, s. 3.].<\/p><p>Sir William Ramsay uwa\u017cany jest za jednego z najwybitniejszych archeolog\u00f3w wszechczas\u00f3w. Wywodzi si\u0119 z niemieckiej szko\u0142y historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy utrzymywali, \u017ce Dzieje Apostolskie to rzekomo produkt po\u0142owy drugiego stulecia po Chr., a nie pierwszego. Po przestudiowaniu wsp\u00f3\u0142czesnej mu krytyki Dziej\u00f3w Apostolskich doszed\u0142 do przekonania, \u017ce Dzieje nie s\u0105 godnym zaufania opisem tamtych czas\u00f3w (50 rok po Chr.), tote\u017c nie zas\u0142uguj\u0105 na uwag\u0119 historyka. W konsekwencji, prowadz\u0105c badania nad histori\u0105 Azji Mniejszej, Ramsay prawie wcale nie zwraca\u0142 uwagi na Nowy Testament. Jednak jego badania zmusi\u0142y go w ko\u0144cu do rozwa\u017cenia zapis\u00f3w \u015bw. \u0141ukasza. Zaobserwowa\u0142 u niego skrupulatn\u0105 dok\u0142adno\u015b\u0107 co do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w historycznych i stopniowo jego stosunek do Dziej\u00f3w Apostolskich zacz\u0105\u0142 si\u0119 zmienia\u0107. Musia\u0142 wreszcie doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce &#8220;\u0141ukasz jest pierwszorz\u0119dnym historykiem (&#8230;) jako autor powinien by\u0107 umieszczony w\u015br\u00f3d najwybitniejszych historyk\u00f3w&#8221; [Sir William Ramsay, The Bearing of Recent Discovery on the Trustworthiness of the New Testament, Hodder and Stoughton, London 1915, s. 222.]. Ramsay ostatecznie przyzna\u0142, \u017ce ze wzgl\u0119du na dok\u0142adno\u015b\u0107 Dziej\u00f3w w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach niemo\u017cliwe jest, aby by\u0142y one dokumentem z drugiego wieku, lecz raczej z po\u0142owy pierwszego.<\/p><p>Wielu liberalnych uczonych zosta\u0142o zmuszonych do przyj\u0119cia wcze\u015bniejszych dat powstania Nowego Testamentu. Wnioski dr. Johna A.T. Robinsona zawarte w jego ksi\u0105\u017cce Redating the New Testament (Nowe datowanie Nowego Testamentu) s\u0105 zadziwiaj\u0105co radykalne. Jego badania doprowadzi\u0142y go do przekonania, \u017ce ca\u0142y Nowy Testament zosta\u0142 napisany przed upadkiem Jerozolimy w 70 roku po Chr. [John A.T. Robinson, Redating the New Testament, SCM Press, London 1976.]<\/p><p>Dzisiaj krytycy formali\u015bci (mowa o zwolennikach tzw. Formgeschichte &#8211; przyp. red.) twierdz\u0105, \u017ce informacje zawarte w Ewangelii, zanim zosta\u0142y spisane, by\u0142y przekazywane z ust do ust. Mimo i\u017c okres ten by\u0142 znacznie kr\u00f3tszy ni\u017c pierwotnie s\u0105dzono, twierdz\u0105, \u017ce zapis Ewangelii przybra\u0142 form\u0119 literatury ludowej (legend, ba\u015bni, mit\u00f3w i przypowie\u015bci).<\/p><p>Jednym z g\u0142\u00f3wnych argument\u00f3w przeciw twierdzeniu formalist\u00f3w o rozwoju tradycji ustnej jest fakt, \u017ce aby dokona\u0142y si\u0119 rzekome zmiany w ustnych przekazach, musi up\u0142yn\u0105\u0107 znacznie wi\u0119cej czasu. Nawi\u0105zuj\u0105c do kr\u00f3tkotrwa\u0142o\u015bci okresu, zwi\u0105zanego ze spisaniem Nowego Testamentu, profesor Simon Kistenmaker, biblista z Dordt College, pisze: &#8220;Zwykle ukszta\u0142towanie si\u0119 folkloru w\u015br\u00f3d prymitywnych lud\u00f3w trwa wiele pokole\u0144; jest to stopniowy proces, roz\u0142o\u017cony na wiele stuleci. Zgodnie ze sposobem my\u015blenia formalist\u00f3w musieliby\u015bmy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce relacje ewangeliczne zosta\u0142y stworzone i zebrane w ci\u0105gu zaledwie jednego pokolenia. Wed\u0142ug podej\u015bcia formalist\u00f3w formowanie poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci Ewangelii musia\u0142oby by\u0107 rozumiane jako skr\u00f3cony proces zachodz\u0105cy w ostro przyspieszonym tempie&#8221; [Simon Kistenmaker, The Gospels in Current Study, Baker Book House, Grand Rapids 1972, s. 48-49.].<\/p><p>A.H. McNeile, by\u0142y profesor teologii na Uniwersytecie Dubli\u0144skim, kwestionuje koncepcj\u0119 formalist\u00f3w dotycz\u0105c\u0105 tradycji ustnej. Wskazuje, \u017ce formali\u015bci nie zajmuj\u0105 si\u0119 nazbyt dok\u0142adnie tradycj\u0105 zwi\u0105zan\u0105 ze s\u0142owami Jezusa. Uwa\u017cne przestudiowanie Pierwszego Listu do Koryntian (por. 7,10.12.25) dowodzi pieczo\u0142owitego kultywowania i istnienia prawdziwej tradycji zapisywania Jego s\u0142\u00f3w. W religii \u017cydowskiej istnia\u0142 w\u015br\u00f3d uczni\u00f3w zwyczaj zapami\u0119tywania nauk rabina. Dobry ucze\u0144 by\u0142 niczym &#8220;zagipsowane naczynie, kt\u00f3re nie uroni ani kropli&#8221; (Miszna, Abot, ii, 8). Je\u015bli przyjmiemy teori\u0119 C.F. Burneya, przedstawion\u0105 w ksi\u0105\u017cce The Poetry of Our Lord (Poezja naszego Pana), wydanej w 1925 r., mo\u017cemy za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 nauki Jezusa mia\u0142a form\u0119 poezji aramejskiej, co sprawia\u0142o, \u017ce \u0142atwiej mo\u017cna je by\u0142o zapami\u0119ta\u0107 [A.H. McNeile, An Introduction to the Study of the New Testament, Oxford University Press, London 1953, s. 54.].<\/p><p>Paul L. Maier, profesor historii staro\u017cytnej na Uniwersytecie w Michigan, pisze: &#8220;Argumenty, jakoby chrze\u015bcija\u0144stwo tworzy\u0142o mit Wielkanocy w ci\u0105gu bardzo d\u0142ugiego czasu lub \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a zosta\u0142y spisane wiele lat po wydarzeniach, s\u0105 po prostu niezgodne z faktami&#8221; [Paul L. Maier, First Easter: The True and Unfamiliar Story, Harper and Row, New York 1973, s. 122.]. Analizuj\u0105c krytyk\u0119 formalist\u00f3w, tak\u017ce Albright napisa\u0142: &#8220;Tylko wsp\u00f3\u0142cze\u015bni uczeni, kt\u00f3rzy nie stosuj\u0105 ani metody historycznej, ani perspektywy, mogli wysnu\u0107 tak\u0105 sie\u0107 spekulacji, w kt\u00f3r\u0105 zwolennicy Formgeschichte zapl\u0105tali tradycj\u0119 ewangeliczn\u0105&#8221;. Wniosek Albrighta by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy: &#8220;okres od dwudziestu do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat jest zbyt kr\u00f3tki, aby dosz\u0142o do jakichkolwiek dostrzegalnych zafa\u0142szowa\u0144 pierwotnej tre\u015bci, a nawet przekr\u0119cenia oryginalnych sformu\u0142owa\u0144 u\u017cytych przez Jezusa&#8221; [William F. Albright, From the Stone Age to Christianity, John Hopkins Press, Baltimore 1946 (wyd. 2), s. 297, 298.].<\/p><p>Cz\u0119sto gdy rozmawiam z kim\u015b o Biblii, s\u0142ysz\u0119 sarkastyczn\u0105 odpowied\u017a, \u017ce nie mo\u017cna wierzy\u0107 w to, co Biblia m\u00f3wi. Przecie\u017c napisano j\u0105 prawie 2000 lat temu. Jest pe\u0142na b\u0142\u0119d\u00f3w i nie\u015bcis\u0142o\u015bci. M\u00f3wi\u0119 wtedy, \u017ce ja jestem jednak przekonany o jej wiarygodno\u015bci. Przedstawiam nast\u0119pnie pewien incydent, kt\u00f3ry zdarzy\u0142 si\u0119 podczas mojego wyk\u0142adu na wydziale historii. Stwierdzi\u0142em w\u00f3wczas, \u017ce moim zdaniem istnieje wi\u0119cej dowod\u00f3w wiarygodno\u015bci Pisma \u015awi\u0119tego ni\u017c jakichkolwiek dziesi\u0119ciu pozycji literatury klasycznej razem wzi\u0119tych. Siedz\u0105cy w k\u0105cie profesor prychn\u0105\u0142, jak gdyby chcia\u0142 powiedzie\u0107: &#8220;O rany &#8211; daj\u017ce pan spok\u00f3j&#8221;. Zapyta\u0142em: &#8220;Co pana tak oburza?&#8221;. Odpowiedzia\u0142: &#8220;Czelno\u015b\u0107, z jak\u0105 twierdzi pan mi\u0119dzy studentami historii, \u017ce Nowy Testament jest wiarygodny. To \u015bmieszne&#8221;. C\u00f3\u017c, ceni\u0119 sobie, gdy kto\u015b tak stawia spraw\u0119, poniewa\u017c zawsze lubi\u0119 wtedy zada\u0107 jedno niewinne pytanie (na kt\u00f3re zreszt\u0105 nikt jeszcze nie odpowiedzia\u0142 pozytywnie). Zapyta\u0142em go: &#8220;Prosz\u0119 mi powiedzie\u0107, jako historyk, jakie stosuje pan kryteria do okre\u015blenia, czy dana pozycja literatury historycznej jest godna zaufania lub wiarygodna&#8221;. Zdumiewaj\u0105ce, ale nie stosowa\u0142 \u017cadnych kryteri\u00f3w. Powiedzia\u0142em wtedy: &#8220;Ja natomiast stosuj\u0119&#8221;. Uwa\u017cam, \u017ce historyczna wiarygodno\u015b\u0107 Pisma \u015awi\u0119tego powinna by\u0107 sprawdzana przy zastosowaniu tych samych kryteri\u00f3w, co wiarygodno\u015b\u0107 wszystkich pozosta\u0142ych dokument\u00f3w historycznych. Historyk wojskowo\u015bci C. Sanders wymienia i opisuje trzy testy, nale\u017c\u0105ce do podstaw historiografii. S\u0105 to: test bibliograficzny, test dowod\u00f3w wewn\u0119trznych i test dowod\u00f3w zewn\u0119trznych [C. Sanders, Introduction to Research in English Literary History, MacMillan Company, New York 1952, s. 143nn.].<\/p><p>4.1. Test bibliograficzny<\/p><p>Test bibliograficzny polega na zbadaniu procesu przekazu tekstu, dzi\u0119ki kt\u00f3remu dokument dociera do nas. Innymi s\u0142owy, gdy nie posiadamy oryginalnego dokumentu, oceniamy, jak wiarygodne s\u0105 b\u0119d\u0105ce w naszych r\u0119kach kopie, bior\u0105c pod uwag\u0119 liczb\u0119 manuskrypt\u00f3w i czas, kt\u00f3ry up\u0142yn\u0105\u0142 mi\u0119dzy powstaniem orygina\u0142u a napisaniem ocala\u0142ej kopii.<\/p><p>Mo\u017cemy w pe\u0142ni doceni\u0107 ogromne bogactwo \u017ar\u00f3de\u0142 Nowego Testamentu por\u00f3wnuj\u0105c je z materia\u0142em tekstowym innych s\u0142awnych dzie\u0142 staro\u017cytnych.<\/p><p>Historia Tukidydesa (460-400 przed Chr.) jest nam znana dzi\u0119ki zaledwie o\u015bmiu manuskryptom pochodz\u0105cym z oko\u0142o 900 roku po Chr., powsta\u0142ym prawie 1300 lat po tym, jak zosta\u0142a napisana. Manuskrypty Historii Herodota s\u0105 r\u00f3wnie p\u00f3\u017ane i nieliczne, a mimo to, jak konkluduje F.F. Bruce: &#8220;\u017baden humanista nie b\u0119dzie chcia\u0142 s\u0142ucha\u0107 twierdzenia, \u017ce autentyczno\u015b\u0107 Herodota lub Tukidydesa jest w\u0105tpliwa, mimo i\u017c najwcze\u015bniejsze manuskrypty ich prac, z kt\u00f3rych mo\u017cemy skorzysta\u0107, s\u0105 o ponad 1300 lat p\u00f3\u017aniejsze od orygina\u0142u&#8221; [F.F. Bruce, The New Testament Documents: Are They Reliable?, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois, 1964, s. 16.].<\/p><p>Arystoteles napisa\u0142 Poetyk\u0119 oko\u0142o 343 roku przed Chr., natomiast najwcze\u015bniejsza posiadana przez nas kopia pochodzi z 1100 roku po Chr. (przerwa ponad 1400 lat i tylko pi\u0119\u0107 istniej\u0105cych manuskrypt\u00f3w).<\/p><p>Cezar stworzy\u0142 swoj\u0105 Histori\u0119 wojen galijskich mi\u0119dzy 58 a 50 rokiem przed Chr., a jej wiarygodno\u015b\u0107 manuskryptowa opiera si\u0119 na dziewi\u0119ciu lub dziesi\u0119ciu kopiach sporz\u0105dzonych tysi\u0105c lat po jego \u015bmierci.<\/p><p>Kiedy dochodzi do oceny wiarygodno\u015bci manuskryptowej Nowego Testamentu, bogactwo materia\u0142u w por\u00f3wnaniu z innymi pozycjami niemal\u017ce wprawia w zak\u0142opotanie. Po odkryciu wczesnych manuskrypt\u00f3w papirusowych, kt\u00f3re wype\u0142ni\u0142y przerw\u0119 mi\u0119dzy czasami Chrystusa a drugim stuleciem, ujrza\u0142o \u015bwiat\u0142o dzienne mn\u00f3stwo innych manuskrypt\u00f3w. Obecnie znamy ponad 20 000 kopii manuskryptowych Nowego Testamentu. Iliada z 643 manuskryptami zajmuje drugie miejsce pod wzgl\u0119dem wiarygodno\u015bci manuskryptowej po Nowym Testamencie.<\/p><p>Sir Frederic Kenyon, kt\u00f3ry by\u0142 dyrektorem i g\u0142\u00f3wnym bibliotekarzem w British Museum i najwi\u0119kszym autorytetem w dziedzinie manuskrypt\u00f3w, stwierdzi\u0142: &#8220;Okres mi\u0119dzy powstaniem orygina\u0142u a najwcze\u015bniejszym ocala\u0142ym dowodem staje si\u0119 tak kr\u00f3tki, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nie ma on \u017cadnego znaczenia. Tote\u017c ostatnie \u017ar\u00f3d\u0142o niepewno\u015bci, czy Pismo \u015awi\u0119te dotar\u0142o do naszych czas\u00f3w w formie praktycznie nie zmienionej, zosta\u0142o usuni\u0119te. Zar\u00f3wno autentyczno\u015b\u0107, jak i og\u00f3lna integralno\u015b\u0107 ksi\u0105g Nowego Testamentu zosta\u0142y, jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, ostatecznie ustalone&#8221; [Sir Frederic Kenyon, The Bible and Archaeology, Harper and Row, New York 1940, s. 288, 289.].<\/p><p>Znawca greki, uczony J. Harold Greenlee, zajmuj\u0105cy si\u0119 Nowym Testamentem, dodaje: &#8220;Skoro uczeni uwa\u017caj\u0105 dzie\u0142a staro\u017cytnych klasyk\u00f3w za generalnie godne zaufania, mimo i\u017c ich najwcze\u015bniejsze manuskrypty pochodz\u0105 z czas\u00f3w tak odleg\u0142ych od napisania orygina\u0142\u00f3w, a liczba ocala\u0142ych manuskrypt\u00f3w jest w wielu przypadkach tak niewielka, nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wiarygodno\u015b\u0107 tekstu Nowego Testamentu nie mo\u017ce by\u0107 podwa\u017cona&#8221; [J. Harold Greenlee, Introduction to New Testament Textual Criticism, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1964, s. 16.].<\/p><p>Zastosowanie testu bibliograficznego w stosunku do Nowego Testamentu utwierdza nas w przekonaniu, \u017ce jego wiarygodno\u015b\u0107 manuskryptowa jest wi\u0119ksza od jakiegokolwiek innego dzie\u0142a literatury staro\u017cytnej. Dodaj\u0105c do tej wiarygodno\u015bci ponad 100 lat intensywnych bada\u0144 krytycznych Nowego Testamentu mo\u017cna doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce autentyczno\u015b\u0107 tekstu Nowego Testamentu zosta\u0142a stwierdzona ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107.<\/p><p>4.2. Test dowod\u00f3w wewn\u0119trznych<\/p><p>Test bibliograficzny ustala tylko, \u017ce posiadany przez nas tekst jest taki sam jak tekst oryginalnie zapisany. Trzeba zatem jeszcze ustali\u0107, czy sam zapis oryginalny by\u0142 wiarygodny i do jakiego stopnia. Zajmuje si\u0119 tym drugi test historiograficzny wymieniony przez Sandersa.<\/p><p>Na tym etapie krytycy literaccy stosuj\u0105 ci\u0105gle zasad\u0119 Arystotelesa: &#8220;Dokumentowi nale\u017cy przyzna\u0107 prawo w\u0105tpienia. Krytyk nie mo\u017ce przypisywa\u0107 tego prawa sobie&#8221;. Innymi s\u0142owy, jak podsumowuje John W. Montgomery: &#8220;Trzeba da\u0107 pos\u0142uch prawdom g\u0142oszonym przez dokument, kt\u00f3ry analizujemy, a nie zak\u0142ada\u0107 z g\u00f3ry fa\u0142szerstwo lub zak\u0142amanie, chyba \u017ce jego autor sam siebie dyskwalifikuje podaj\u0105c sprzeczne lub nie\u015bcis\u0142e dane&#8221; [John Warwick Montgomery, History and Christianity, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois, 1971, s. 29.].<\/p><p>Dr Louis Gottschalk, by\u0142y profesor historii na Uniwersytecie Chicagowskim, przedstawia w og\u00f3lnych zarysach swoj\u0105 metod\u0119 historyczn\u0105 w podr\u0119czniku u\u017cywanym przez wielu naukowc\u00f3w w badaniach historycznych. Gottschalk zauwa\u017ca, \u017ce zdolno\u015b\u0107 wypowiedzenia prawdy przez pisarza lub \u015bwiadka jest pomocna historykowi w ustaleniu wiarygodno\u015bci &#8220;nawet je\u015bli mamy do czynienia z dokumentem uzyskanym przemoc\u0105 lub nieuczciwie, lub w jakikolwiek inny podejrzany spos\u00f3b, lub gdy oparty zosta\u0142 na pog\u0142oskach&#8221; [Louis R. Gottschalk, Understanding History, Knopf, New York 1969 (wyd. 2), s. 150.].<\/p><p>Owa &#8220;zdolno\u015b\u0107 wypowiedzenia prawdy&#8221; jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z blisko\u015bci\u0105 \u015bwiadka, zar\u00f3wno w czasie, jak i w przestrzeni, od opisywanych wydarze\u0144. Nowotestamentowe relacje o \u017cyciu i nauce Jezusa pochodz\u0105 od ludzi, kt\u00f3rzy albo sami byli naocznymi \u015bwiadkami, albo relacjonowali wypowiedzi naocznych \u015bwiadk\u00f3w wydarze\u0144 lub nauki Chrystusa.<\/p><p>\u0141k 1,1-3 &#8211; &#8220;Wielu ju\u017c stara\u0142o si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0107 opowiadanie o zdarzeniach, kt\u00f3re si\u0119 dokona\u0142y po\u015br\u00f3d nas, tak jak je przekazali ci, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku byli naocznymi \u015bwiadkami i s\u0142ugami s\u0142owa. Postanowi\u0142em wi\u0119c i ja zbada\u0107 dok\u0142adnie wszystko od pierwszych chwil i opisa\u0107 ci po kolei, dostojny Teofilu&#8221;.<\/p><p>2 P 1,16 &#8211; &#8220;Nie za wymy\u015blonymi bowiem mitami post\u0119powali\u015bmy wtedy, gdy dali\u015bmy wam pozna\u0107 moc i przyj\u015bcie Pana naszego Jezusa Chrystusa, ale [nauczali\u015bmy] jako naoczni \u015bwiadkowie Jego wielko\u015bci&#8221;.<\/p><p>1 J 1,3 &#8211; &#8220;oznajmiamy wam, co\u015bmy ujrzeli i s\u0142yszeli, aby\u015bcie i wy mieli wsp\u00f3\u0142uczestnictwo z nami. A mie\u0107 z nami wsp\u00f3\u0142uczestnictwo znaczy: mie\u0107 je z Ojcem i z Jego Synem Jezusem Chrystusem&#8221;.<\/p><p>J 19,35 &#8211; &#8220;Za\u015bwiadczy\u0142 to ten, kt\u00f3ry widzia\u0142, a \u015bwiadectwo jego jest prawdziwe. On wie, \u017ce m\u00f3wi prawd\u0119, aby\u015bcie i wy wierzyli&#8221;.<\/p><p>\u0141k 3,1 &#8211; &#8220;By\u0142o to w pi\u0119tnastym roku rz\u0105d\u00f3w Tyberiusza Cezara. Gdy Poncjusz Pi\u0142at by\u0142 namiestnikiem Judei, Herod tetrarch\u0105 Galilei, brat jego Filip tetrarch\u0105 Iturei i kraju Trachonu, Lizaniasz tetrarch\u0105 Abileny&#8221;.<\/p><p>Ta blisko\u015b\u0107 wydarze\u0144 w stosunku do czasu dokonania samego zapisu jest nadzwyczaj skutecznym narz\u0119dziem upewnienia si\u0119, czy \u015bwiadectwo zawiera dok\u0142adne dane. Historyk jednak spotyka si\u0119 tak\u017ce z naocznymi \u015bwiadkami, kt\u00f3rzy, mimo i\u017c znajdowali si\u0119 blisko relacjonowanych wydarze\u0144 i \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie m\u00f3wi\u0105 nieprawd\u0119, mimo i\u017c s\u0105 w stanie powiedzie\u0107 prawd\u0119.<\/p><p>Zapisy nowotestamentowe o Chrystusie by\u0142y w obiegu ju\u017c za \u017cycia tych, kt\u00f3rzy pami\u0119tali Jezusa. Ludzie ci z pewno\u015bci\u0105 mogli potwierdzi\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 tych relacji lub im zaprzeczy\u0107. Przedstawiaj\u0105c argumenty przemawiaj\u0105ce za wiarygodno\u015bci\u0105 Ewangelii, Aposto\u0142owie odwo\u0142ywali si\u0119 (nawet w konfrontacjii z najzacieklejszymi wrogami) do powszechnej wiedzy o Jezusie. M\u00f3wili nie tylko: &#8220;Widzieli\u015bmy to&#8221; lub: &#8220;S\u0142yszeli\u015bmy tamto&#8230;&#8221;, lecz tak\u017ce odwracali sytuacj\u0119 i przed najbardziej wrogo nastawionymi krytykami m\u00f3wili: &#8220;Wy tak\u017ce o tym wiecie&#8230; Widzieli\u015bcie to; sami to wiecie&#8221;. Nale\u017cy uwa\u017ca\u0107, gdy m\u00f3wimy oponentowi: &#8220;Sam to wiesz&#8221;, poniewa\u017c, je\u015bli nie mamy racji cho\u0107by w najmniejszym szczeg\u00f3le, od razu zostanie nam to wytkni\u0119te.<\/p><p>Dz 2,22 &#8211; &#8220;M\u0119\u017cowie izraelscy, s\u0142uchajcie tego, co m\u00f3wi\u0119: Jezusa Nazarejczyka, M\u0119\u017ca, kt\u00f3rego pos\u0142annictwo B\u00f3g potwierdzi\u0142 wam niezwyk\u0142ymi czynami, cudami i znakami, jakich B\u00f3g przez Niego dokona\u0142 w\u015br\u00f3d was, o czym sami wiecie.&#8221;<\/p><p>Dz 26,24-26 &#8211; &#8220;&#8221;Tracisz rozum, Pawle &#8211; zawo\u0142a\u0142 g\u0142o\u015bno Festus, gdy on tak si\u0119 broni\u0142 &#8211; wielka nauka doprowadza ci\u0119 do utraty rozs\u0105dku&#8221;. &#8220;Nie trac\u0119 rozumu, dostojny Festusie &#8211; odpowiedzia\u0142 Pawe\u0142 &#8211; lecz s\u0142owa, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0119, s\u0105 prawdziwe i przemy\u015blane. Zna te sprawy kr\u00f3l, do kt\u00f3rego \u015bmia\u0142o m\u00f3wi\u0119. Jestem przekonany, \u017ce nic z nich nie jest mu obce. Nie dzia\u0142o si\u0119 to bowiem w jakim\u015b zapad\u0142ym k\u0105cie&#8221;&#8221;.<\/p><p>Co do warto\u015bci zapis\u00f3w Nowego Testamentu jako materia\u0142u \u017ar\u00f3d\u0142owego wypowiedzia\u0142 si\u0119 F.F. Bruce, profesor na Uniwersytecie Manchesterskim zajmuj\u0105cy si\u0119 krytyk\u0105 i egzegez\u0105 biblijn\u0105: &#8220;Pierwsi g\u0142osiciele musieli bra\u0107 pod uwag\u0119 nie tylko tych naocznych \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy byli przyja\u017anie nastawieni. Byli te\u017c inni, mniej \u017cyczliwi, kt\u00f3rzy byli r\u00f3wnie dobrze obeznani z g\u0142\u00f3wnymi faktami dotycz\u0105cymi dzia\u0142alno\u015bci i \u015bmierci Jezusa. Uczniowie nie mogli ryzykowa\u0107 nie\u015bcis\u0142o\u015bci (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o celowym przekr\u0119caniu fakt\u00f3w), by\u0142yby one bowiem natychmiast wykryte przez tych, kt\u00f3rzy z rado\u015bci\u0105 zdemaskowaliby ka\u017cdy fa\u0142sz. Jednym z mocnych punkt\u00f3w pierwszych kaza\u0144 apostolskich jest jednak stanowcze odwo\u0142ywanie si\u0119 do wiedzy s\u0142uchaczy; m\u00f3wili nie tylko: &#8220;Byli\u015bmy \u015bwiadkami tych rzeczy&#8221;, lecz tak\u017ce: &#8220;o czym sami wiecie&#8221; (Dz 2,22). Gdyby pojawi\u0142a si\u0119 najmniejsza tendencja do odchodzenia od prawdy pod jakimkolwiek zauwa\u017calnym wzgl\u0119dem, obecno\u015b\u0107 wrogo nastawionych \u015bwiadk\u00f3w w\u015br\u00f3d s\u0142uchaczy spowodowa\u0142aby z pewno\u015bci\u0105 korekt\u0119&#8221; [F.F. Bruce, The New Testament Documents&#8230;, op. cit., s. 33.].<\/p><p>Lawrence J. McGinley z Saint Peter&#8217;s College podkre\u015bla jak wa\u017cne by\u0142o istnienie wrogo nastawionych \u015bwiadk\u00f3w w odniesieniu do zapisu wydarze\u0144: &#8220;Przede wszystkim naoczni \u015bwiadkowie relacjonowanych wydarze\u0144 wci\u0105\u017c jeszcze \u017cyli, gdy tradycja przekazu zosta\u0142a ju\u017c ca\u0142kowicie uformowana; a w\u015br\u00f3d tych \u015bwiadk\u00f3w byli tak\u017ce zaciekli wrogowie tworz\u0105cego si\u0119 ruchu religijnego. Mimo to, jak wiemy, opowiadano o s\u0142ynnych czynach i publicznie nauczanych doktrynach w czasie, gdy fa\u0142szywe stwierdzenia mog\u0142yby by\u0107 i by\u0142yby zakwestionowane&#8221; [Lawrence J. McGinley, Form Criticism of the Synoptic Healing Narratives, Woodstock College Press, Woodstock, Maryland, 1944, s. 25.].<\/p><p>Robert Grant, uczony, znawca Nowego Testamentu z Uniwersytetu Chicagowskiego, pisze: &#8220;W czasie gdy by\u0142y [Ewangelie synoptyczne] spisane lub przypuszczamy, \u017ce by\u0142y spisane, \u017cyli jeszcze naoczni \u015bwiadkowie wydarze\u0144, kt\u00f3rych \u015bwiadectwo nie by\u0142o ca\u0142kowicie ignorowane. (&#8230;) Co oznacza, \u017ce Ewangelie nale\u017cy uwa\u017ca\u0107 za niezwykle rzetelne \u017ar\u00f3d\u0142o wiadomo\u015bci o \u017cyciu, \u015bmierci i zmartwychwstaniu Jezusa&#8221; [Robert Grant, Historical Introduction to the New Testament, Harper and Row, New York 1963, s. 302.].<\/p><p>Will Durant, kt\u00f3ry kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w dziedzinie bada\u0144 historycznych i kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 ca\u0142e swoje \u017cycie analizuj\u0105c staro\u017cytne teksty, pisze: &#8220;Pomimo przychylnego nastawienia i teologicznych przekona\u0144 ewangeli\u015bci przelali na papier wiele wydarze\u0144, kt\u00f3re przez zwyk\u0142ych oszust\u00f3w by\u0142yby pomini\u0119te &#8211; sp\u00f3r Aposto\u0142\u00f3w o pierwsze\u0144stwo, ich ucieczka po pojmaniu Jezusa, zaparcie si\u0119 Piotra, niepowodzenia Jezusa w Galilei przy dokonywaniu cud\u00f3w [z powodu niedowiarstwa Galilejczyk\u00f3w &#8211; przyp. red.], wzmianki niekt\u00f3rych s\u0142uchaczy o Jego rzekomym szale\u0144stwie, wczesna niepewno\u015b\u0107 Jezusa co do przyj\u0119cia Jego misji, przyznanie si\u0119 do nieznajomo\u015bci niekt\u00f3rych element\u00f3w przysz\u0142o\u015bci, chwile goryczy, rozpaczliwy krzyk na krzy\u017cu. Ka\u017cdy, kto o tym czyta, nie w\u0105tpi w prawdziwo\u015b\u0107 tej postaci. To, \u017ce kilku prostych ludzi w ci\u0105gu jednego pokolenia wymy\u015bla tak siln\u0105 i poci\u0105gaj\u0105c\u0105 osobowo\u015b\u0107, tak wznios\u0142\u0105 etyk\u0119 i tak inspiruj\u0105c\u0105 wizj\u0119 ludzkiego braterstwa, by\u0142oby du\u017co bardziej niewiarygodnym cudem ni\u017c wszystkie cuda opisane w Ewangeliach. Po dw\u00f3ch wiekach ostrej krytyki opisy \u017cycia, osobowo\u015bci i nauk Chrystusa pozostaj\u0105 wyra\u017ane i stanowi\u0105 najbardziej fascynuj\u0105cy element w historii cywilizacji zachodniej&#8221; [Will Durant, Caesar and Christ, [w:] The Story of Civilization, Simon &amp; Schuster, New York 1944, t. 3, s. 557.].<\/p><p>4.3. Test dowod\u00f3w zewn\u0119trznych<\/p><p>Trzecim testem historiograficznym jest test dowod\u00f3w zewn\u0119trznych. Jego istot\u0105 jest sprawdzenie, czy inne materia\u0142y historyczne potwierdzaj\u0105 wewn\u0119trzne \u015bwiadectwa samego tekstu, czy zaprzeczaj\u0105 im. Innymi s\u0142owy, jakie istniej\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a poza analizowanym tekstem, kt\u00f3re udowodni\u0142yby jego zgodno\u015b\u0107 z faktami, wiarygodno\u015b\u0107 i autentyczno\u015b\u0107.<\/p><p>Gottschalk utrzymuje, \u017ce &#8220;zgodno\u015b\u0107 z innymi znanymi faktami historycznymi lub naukowymi jest cz\u0119sto decyduj\u0105cym testem dowodowym; niewa\u017cne, czy dow\u00f3d pochodzi od jednego, czy od wi\u0119kszej liczby \u015bwiadk\u00f3w&#8221; [Louis R. Gottschalk, Understanding History, op. cit., s. 161, 168.].<\/p><p>Dw\u00f3ch przyjaci\u00f3\u0142 \u015bw. Jana potwierdza wewn\u0119trzn\u0105 autentyczno\u015b\u0107 tekstu Ewangelii. Historyk Euzebiusz zachowa\u0142 zapisy Papiasza, biskupa Hierapolis (od 130 r. po Chr.): &#8220;Starszy [Aposto\u0142 Jan] zwyk\u0142 te\u017c m\u00f3wi\u0107: &#8220;Marek, b\u0119d\u0105c t\u0142umaczem Piotra, spisa\u0142 dok\u0142adnie wszystko to, co [Piotr] m\u00f3wi\u0142, czy to o wypowiedziach, czy o dokonaniach Jezusa, cho\u0107 nie w porz\u0105dku chronologicznym. Nie by\u0142 bowiem ani s\u0142uchaczem, ani towarzyszem Pana; ale, jak powiedzia\u0142em, potem towarzyszy\u0142 Piotrowi, kt\u00f3ry adaptowa\u0142 swoje nauczanie tak jak wymaga\u0142a tego konieczno\u015b\u0107, cho\u0107 nie robi\u0142 tego tak jakby zamierza\u0142 przygotowa\u0107 zestaw wypowiedzi Pana. Marek nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 pomyli\u0107 spisuj\u0105c Jego s\u0142owa; zwraca\u0142 bowiem szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119, \u017ceby nie omin\u0105\u0107 niczego i \u017ceby nie zawrze\u0107 \u017cadnych nieprawdziwych informacji&#8221;&#8221; [Euzebiusz, Historia Ko\u015bcio\u0142a, ksi\u0119ga 3, rozdzia\u0142 39.].<\/p><p>Ireneusz, biskup Lyonu (od ok. 180 r. po Chr.; w m\u0142odo\u015bci Ireneusz by\u0142 uczniem Polikarpa, biskupa Smyrny, kt\u00f3ry by\u0142 chrze\u015bcijaninem przez osiemdziesi\u0105t sze\u015b\u0107 lat i uczniem Jana Aposto\u0142a), napisa\u0142: &#8220;Mateusz opublikowa\u0142 swoj\u0105 Ewangeli\u0119 w\u015br\u00f3d Hebrajczyk\u00f3w [tzn. \u017byd\u00f3w] w ich w\u0142asnym j\u0119zyku, podczas gdy Piotr i Pawe\u0142 nauczali w Rzymie i zak\u0142adali tam Ko\u015bci\u00f3\u0142. Po ich odej\u015bciu [tzn. \u015bmierci, kt\u00f3ra tradycyjnie przypisywana jest na okres prze\u015bladowa\u0144 za Nerona w 64 r. i latach nast\u0119pnych] Marek, ucze\u0144 i t\u0142umacz Piotra, sam przekaza\u0142 nam w formie pisemnej zasadnicz\u0105 tre\u015b\u0107 nauk Piotra. \u0141ukasz, towarzysz Paw\u0142a, spisa\u0142 Ewangeli\u0119 g\u0142oszon\u0105 przez swojego nauczyciela. Tak\u017ce Jan, ucze\u0144 naszego Pana, kt\u00f3ry tak\u017ce spoczywa\u0142 na Jego piersi [jest to odniesienie do J 13,25 i 21,20], sam napisa\u0142 w\u0142asn\u0105 Ewangeli\u0119 mieszkaj\u0105c w Efezie w Azji&#8221; [Ireneusz, Przeciw Herezjom, 3. 1. 1.].<\/p><p>Cz\u0119sto \u017ar\u00f3d\u0142em znacz\u0105cych dowod\u00f3w zewn\u0119trznych jest archeologia. Wnosi ona du\u017cy wk\u0142ad do studi\u00f3w biblijnych, mo\u017ce nie w sferze inspiracji czy objawienia, lecz poprzez dostarczanie dowod\u00f3w potwierdzaj\u0105cych autentyczno\u015b\u0107 opisywanych wydarze\u0144. Joseph Free, archeolog, pisze: &#8220;Archeologia potwierdzi\u0142a wiarygodno\u015b\u0107 niezliczonych fragment\u00f3w Biblii, kt\u00f3re krytycy odrzucili jako niehistoryczne lub sprzeczne ze znanymi faktami&#8221; [Joseph Free, Archaeology and Bible History, Scripture Press, Wheaton, Illinois, 1969, s. 1.].<\/p><p>Wspomnia\u0142em ju\u017c, w jaki spos\u00f3b archeologia spowodowa\u0142a, \u017ce sir William Ramsay zmieni\u0142 swoje pocz\u0105tkowo negatywne stanowisko co do zapis\u00f3w dokonanych przez \u015bw. \u0141ukasza i doszed\u0142 do wniosku, \u017ce Dzieje Apostolskie s\u0105 dok\u0142adne w opisie geografii, \u017cycia codziennego i spo\u0142ecze\u0144stwa Azji Mniejszej.<\/p><p>F.F. Bruce zauwa\u017ca, \u017ce &#8220;w miejscach, w kt\u00f3rych podejrzewano \u0141ukasza o nie\u015bcis\u0142o\u015bci, jego wiarygodno\u015b\u0107 zosta\u0142a obroniona dzi\u0119ki pewnym inskrypcjom [dowody zewn\u0119trzne], mo\u017cna wi\u0119c bez wahania uzna\u0107, \u017ce archeologia potwierdzi\u0142a zapisy Nowego Testamentu&#8221; [F.F. Bruce, Archaeological Confirmation of the New Testament, [w:] Revelation and the Bible, red. Carl Henry, Baker Book House, Grand Rapids 1969, s. 331.].<\/p><p>Historyk A.N. Sherwin-White, specjalizuj\u0105cy si\u0119 w historii staro\u017cytnej, pisze: &#8220;co do Dziej\u00f3w Apostolskich, potwierdzenie ich historyczno\u015bci jest poza wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci\u0105&#8221; i &#8220;jakiekolwiek pr\u00f3by obalenia ich historyczno\u015bci, nawet w kwestii szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, musz\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 dzisiaj absurdalne. Historycy zajmuj\u0105cy si\u0119 staro\u017cytnym Rzymem ju\u017c dawno przyjmuj\u0105 to za rzecz oczywist\u0105&#8221; [A.N. Sherwin-White, Roman Society and Roman Law in the New Testament, Clarendon Press, Oxford 1963, s. 189.].<\/p><p>Po tym, jak osobi\u015bcie pr\u00f3bowa\u0142em obali\u0107 historyczno\u015b\u0107 i wiarygodno\u015b\u0107 Pisma \u015awi\u0119tego, doszed\u0142em do wniosku, \u017ce jest ono historycznie godne zaufania. Je\u015bli kto\u015b odrzuca Bibli\u0119 jako nierzeteln\u0105 pod tym wzgl\u0119dem, musi te\u017c odrzuci\u0107 prawie ca\u0142\u0105 literatur\u0119 staro\u017cytn\u0105. Problem, z kt\u00f3rym stale si\u0119 spotykam, polega na tym, \u017ce wiele os\u00f3b chcia\u0142oby stosowa\u0107 inne normy lub kryteria do \u015bwieckiej literatury staro\u017cytnej, a inne do Biblii. Musimy stosowa\u0107 ten sam test bez wzgl\u0119du na to, czy badany tekst ma charakter religijny, czy te\u017c nie. Zrobiwszy to, uwa\u017cam, \u017ce mo\u017cemy powiedzie\u0107: &#8220;Biblia jest godna zaufania i historycznie rzetelna w swoim \u015bwiadectwie o Jezusie&#8221;.<\/p><p>Dr Clark H. Pinnock, profesor teologii systematycznej w Regent College, stwierdza: &#8220;Nie ma innego dokumentu b\u0119d\u0105cego wytworem \u015bwiata antycznego, kt\u00f3ry by\u0142by po\u015bwiadczony tak wspania\u0142ym zestawem tekstowych i historycznych dowod\u00f3w i kt\u00f3ry przedstawia\u0142by tak znakomite \u017ar\u00f3d\u0142o danych historycznych, kt\u00f3re mo\u017cna rozumnie wykorzysta\u0107. Uczciwy [cz\u0142owiek] nie mo\u017ce odrzuci\u0107 takiego skarbu. Sceptycyzm dotycz\u0105cy historycznych list\u00f3w uwierzytelniaj\u0105cych chrze\u015bcija\u0144stwa opiera si\u0119 na irracjonalnym uprzedzeniu do nadprzyrodzono\u015bci&#8221; [Clark Pinnock, Set Forth Your Case, The Craig Press, New Jersey 1968, s. 58].<\/p><p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-5\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">KOLEJNY ROZDZIA\u0141<\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-410f4743 elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"410f4743\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-421364c4\" data-id=\"421364c4\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-72c71eb1 elementor-nav-menu__align-center elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--dropdown-tablet elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"72c71eb1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-underline e--animation-none\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-72c71eb1\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-72c71eb1\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-23f790d1 elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-4598 elementor-widget-text-editor\" data-id=\"23f790d1\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p style=\"text-align: center\">Copyright \u00a9 2024 <span class=\"s1\">Ruch Chrze\u015bcija\u0144ski Mt28 Wszelkie prawa zastrze\u017cone.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>POPRZEDNI ROZDZIA\u0141 Czy \u017ar\u00f3d\u0142a biblijne s\u0105 wiarygodne? G\u0142\u00f3wnym historycznym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o Jezusie jest Nowy Testament. Z tego powodu wielu historyk\u00f3w w dziewi\u0119tnastym i dwudziestym wieku kwestionowa\u0142o wiarygodno\u015b\u0107 tych dokument\u00f3w. S\u0105 one pod sta\u0142ym obstrza\u0142em oskar\u017ce\u0144 pozbawionych podstaw historycznych lub takich, kt\u00f3re zosta\u0142y ju\u017c obalone dzi\u0119ki odkryciom i badaniom archeologicznym. Kiedy prowadzi\u0142em wyk\u0142ady na Uniwersytecie [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":15074,"featured_media":0,"parent":78,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"class_list":["post-90","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"meta_box":{"_cloudsearch_visibility":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/90","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15074"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=90"}],"version-history":[{"count":40,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/90\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8614,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/90\/revisions\/8614"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/78"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=90"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}