{"id":92,"date":"2019-03-20T17:39:59","date_gmt":"2019-03-20T16:39:59","guid":{"rendered":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/?page_id=92"},"modified":"2023-03-15T22:57:51","modified_gmt":"2023-03-15T21:57:51","slug":"rozdzial-5","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-5\/","title":{"rendered":"Wi\u0119cej ni\u017c cie\u015bla &#8211; rozdzia\u0142 5"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"92\" class=\"elementor elementor-92\" data-elementor-post-type=\"page\">\n\t\t\t\t\t\t<header class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-40034adb elementor-section-content-middle elementor-section-height-min-height elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-items-middle\" data-id=\"40034adb\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\" data-settings=\"{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-642fee56\" data-id=\"642fee56\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-684cbf3b elementor-section-full_width elementor-section-content-middle elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"684cbf3b\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-192b4953\" data-id=\"192b4953\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-5c616613 elementor-nav-menu__align-justify elementor-nav-menu--dropdown-mobile elementor-nav-menu--stretch elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3611 elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"5c616613\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;fas e-plus-icon&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;full_width&quot;:&quot;stretch&quot;,&quot;sticky&quot;:&quot;top&quot;,&quot;_animation_mobile&quot;:&quot;none&quot;,&quot;sticky_parent&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;,&quot;sticky_on&quot;:[&quot;desktop&quot;,&quot;tablet&quot;,&quot;mobile&quot;],&quot;sticky_offset&quot;:0,&quot;sticky_effects_offset&quot;:0,&quot;sticky_anchor_link_offset&quot;:0}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-overline e--animation-grow\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-5c616613\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-5c616613\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-home menu-item-7829\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">strona g\u0142\u00f3wna<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-1987\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2038\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1260\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/spadajace-talerze\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Film Spadaj\u0105ce Talerze<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4158\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/onas\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">o nas<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1977\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/etrenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">E-trenerzy<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-186\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">KONTAKT<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-has-children menu-item-29\"><a aria-expanded=\"false\" href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">MATERIA\u0141Y DODATKOWE<span class=\"sub-arrow\"><i class=\"fas e-plus-icon\" aria-hidden=\"true\"><\/i><\/span><\/a>\n<ul class=\"sub-menu elementor-nav-menu--dropdown\">\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-2041\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">materia\u0142y dodatkowe<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1140\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/quizy\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Quizy<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1094\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/tapety\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA TELEFON<\/a><\/li>\n\t<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1095\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/pulpit\/\" class=\"elementor-sub-item menu-link\" tabindex=\"-1\">TAPETY NA PULPIT<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-50 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-2a56366a\" data-id=\"2a56366a\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2a0ee231 elementor-hidden-phone elementor-widget__width-auto elementor-absolute elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-3614 elementor-widget-image\" data-id=\"2a0ee231\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;,&quot;_animation&quot;:&quot;none&quot;}\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/zdopiskiem.png?w=300\" title=\"zdopiskiem\" alt=\"zdopiskiem\" loading=\"lazy\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-2ec8cdb6 elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"2ec8cdb6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<a href=\"https:\/\/www.agape.pl\">\n\t\t\t\t\t\t\t<img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" width=\"1688\" height=\"450\" src=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg\" class=\"attachment-full size-full wp-image-3602\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg 1688w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=300,80 300w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=768,205 768w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=1024,273 1024w, https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-content\/uploads\/sites\/140\/2021\/06\/27.jpg?resize=1536,409 1536w\" sizes=\"(max-width: 1688px) 100vw, 1688px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/a>\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/header>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-6fdb6935 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"6fdb6935\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-2a023fc5\" data-id=\"2a023fc5\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-78d2b610 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"78d2b610\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-4\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">POPRZEDNI ROZDZIA\u0141<\/a><\/p><p><strong>Kto odda\u0142by \u017cycie za k\u0142amstwo?<\/strong><\/p><p>Krytycy chrze\u015bcija\u0144stwa ch\u0119tnie pomijaj\u0105 spraw\u0119 przemiany uczni\u00f3w Jezusa. Odmienione \u017cycie Aposto\u0142\u00f3w dostarcza rzetelnego dowodu \u015bwiadcz\u0105cego o prawdziwo\u015bci twierdze\u0144 Jezusa. Skoro wiara chrze\u015bcija\u0144ska ma charakter historyczny, nale\u017cy j\u0105 bada\u0107 opieraj\u0105c si\u0119 na \u015bwiadectwach zar\u00f3wno pisemnych, jak i ustnych.<\/p><p>Istnieje wiele definicji &#8220;historii&#8221;, moja ulubiona brzmi nast\u0119puj\u0105co: &#8220;wiedza o przesz\u0142o\u015bci oparta na \u015bwiadectwach&#8221;. Je\u015bli kto\u015b m\u00f3wi: &#8220;Nie uwa\u017cam, \u017ceby to by\u0142a dobra definicja&#8221;, pytam: &#8220;Czy wierzysz, \u017ce \u017cy\u0142 Napoleon?&#8221;. Prawie zawsze odpowied\u017a jest twierdz\u0105ca. &#8220;Czy widzia\u0142e\u015b Go?&#8221; &#8211; pytam, po czym s\u0142ysz\u0119, \u017ce nie. &#8220;No to sk\u0105d wiesz, \u017ce \u017cy\u0142?&#8221;. Nasza wiedza opiera si\u0119 na istniej\u0105cych \u015bwiadectwach.<\/p><p>Powy\u017csza definicja historii ma jedn\u0105 wad\u0119. \u015awiadectwa musz\u0105 by\u0107 wiarygodne, w przeciwnym razie odbiorcy zostan\u0105 wprowadzeni w b\u0142\u0105d. Chrze\u015bcija\u0144stwo zwi\u0105zane jest z wiedz\u0105 o przesz\u0142o\u015bci opart\u0105 na \u015bwiadectwach, musimy wi\u0119c zapyta\u0107: &#8220;Czy oryginalne \u015bwiadectwa ustne dotycz\u0105ce Jezusa s\u0105 godne zaufania? Czy mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce bezb\u0142\u0119dnie przekazuj\u0105 s\u0142owa i czyny Jezusa?&#8221;. Uwa\u017cam, \u017ce tak.<\/p><p>Ufam \u015bwiadectwom Aposto\u0142\u00f3w, poniewa\u017c spo\u015br\u00f3d tych dwunastu m\u0119\u017cczyzn jedenastu zgin\u0119\u0142o \u015bmierci\u0105 m\u0119cze\u0144sk\u0105, kt\u00f3rej powodem by\u0142o rozg\u0142aszanie zmartwychwstania Jezusa i wiara, \u017ce jest On Synem Bo\u017cym. Torturowano ich i ch\u0142ostano, a\u017c wreszcie ukarano \u015bmierci\u0105 zadan\u0105 najbardziej okrutnymi metodami, jakie w\u00f3wczas znano:<\/p><p>1) Piotr &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>2) Andrzej &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>3) Mateusz &#8211; \u015bci\u0119ty mieczem,<\/p><p>4) Jan &#8211; \u015bmier\u0107 naturalna na zes\u0142aniu,<\/p><p>5) Jakub, syn Alfeusza &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>6) Filip &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>7) Szymon &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>8) Tadeusz &#8211; zastrzelony z \u0142uku,<\/p><p>9) Jakub, syn Zebedeusza &#8211; \u015bci\u0119ty mieczem,<\/p><p>10) Tomasz &#8211; przebity w\u0142\u00f3czni\u0105,<\/p><p>11) Bart\u0142omiej &#8211; ukrzy\u017cowany,<\/p><p>12) Jakub, brat Jezusa [Jakub, brat (w j\u0119zyku biblijnym mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c oznacza\u0107 kuzyn) Jezusa, nie nale\u017ca\u0142 do Dwunastu. Dwunastym Aposto\u0142em by\u0142 Judasz; po zdradzie Jezusa pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Po wniebowst\u0105pieniu Jezusa Aposto\u0142owie przyj\u0119li do swego grona jednego z Jego uczni\u00f3w, Macieja &#8211; przyp. red.] &#8211; ukamienowany.<\/p><p>Odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto s\u0142ysz\u0119, brzmi: &#8220;No i co z tego, \u017ce tylu ludzi odda\u0142o \u017cycie za k\u0142amstwo; niczego to nie dowodzi&#8221;.<\/p><p>Owszem, wielu ludzi odda\u0142o \u017cycie za k\u0142amstwo, my\u015bl\u0105c przy tym, \u017ce umiera za prawd\u0119. Nie znalaz\u0142em jednak \u017cadnej mo\u017cliwo\u015bci wykazania, \u017ce tych jedenastu zosta\u0142o zwiedzionych. Gdyby zmartwychwstanie nie mia\u0142o miejsca, uczniowie wiedzieliby o tym. Tak wi\u0119c tych jedenastu ludzi nie tylko zgin\u0119\u0142oby za k\u0142amstwo, ale &#8211; i w tym s\u0119k &#8211; mieliby \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce jest to k\u0142amstwo. Trudno by\u0142oby jednak znale\u017a\u0107 w historii jedenastu ludzi, kt\u00f3rzy chcieliby odda\u0107 \u017cycie wiedz\u0105c, \u017ce umieraj\u0105 za k\u0142amstwo.<\/p><p>Musimy zda\u0107 sobie spraw\u0119 z kilku czynnik\u00f3w, aby w pe\u0142ni doceni\u0107 ich po\u015bwi\u0119cenie.<\/p><p>Po pierwsze, za ka\u017cdym razem, gdy Aposto\u0142owie wypowiadali si\u0119 pisemnie lub ustnie, robili to jako naoczni \u015bwiadkowie opisywanych przez siebie wydarze\u0144.<\/p><p>Piotr powiedzia\u0142: &#8220;Nie za wymy\u015blonymi bowiem mitami post\u0119powali\u015bmy wtedy, gdy dali\u015bmy wam pozna\u0107 moc i przyj\u015bcie Pana naszego Jezusa Chrystusa, ale [nauczali\u015bmy] jako naoczni \u015bwiadkowie Jego wielko\u015bci&#8221; (2 P 1,16). Aposto\u0142owie niew\u0105tpliwie wiedzieli jaka jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy mitem lub legend\u0105 a rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p><p>Jan podkre\u015bla\u0142 fakt, \u017ce ich wiedza opiera si\u0119 na naocznym \u015bwiadectwie: &#8220;[To wam oznajmiamy,] co by\u0142o od pocz\u0105tku, co\u015bmy us\u0142yszeli o S\u0142owie \u017cycia, co ujrzeli\u015bmy w\u0142asnymi oczami, na co patrzyli\u015bmy i czego dotyka\u0142y nasze r\u0119ce &#8211; bo \u017cycie objawi\u0142o si\u0119. My\u015bmy je widzieli, o nim \u015bwiadczymy i g\u0142osimy wam \u017cycie wieczne, kt\u00f3re by\u0142o w Ojcu, a nam zosta\u0142o objawione &#8211; oznajmiamy wam, co\u015bmy ujrzeli i s\u0142yszeli, aby\u015bcie i wy mieli wsp\u00f3\u0142uczestnictwo z nami. A mie\u0107 z nami wsp\u00f3\u0142uczestnictwo znaczy: mie\u0107 je z Ojcem i z Jego Synem Jezusem Chrystusem&#8221; (1 J 1,1-3).<\/p><p>\u0141ukasz powiedzia\u0142: &#8220;Wielu ju\u017c stara\u0142o si\u0119 u\u0142o\u017cy\u0107 opowiadanie o zdarzeniach, kt\u00f3re si\u0119 dokona\u0142y po\u015br\u00f3d nas, tak jak nam je przekazali ci, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku byli naocznymi \u015bwiadkami i s\u0142ugami s\u0142owa. Postanowi\u0142em wi\u0119c i ja zbada\u0107 dok\u0142adnie wszystko od pierwszych chwil i opisa\u0107 ci po kolei.&#8221; (\u0141k 1,1-3).<\/p><p>Nast\u0119pnie w Dziejach Apostolskich \u0141ukasz opisa\u0142 czterdziestodniowy okres po zmartwychwstaniu Jezusa, kiedy to Jego uczniowie mogli Go widzie\u0107 z bliska: &#8220;Pierwsz\u0105 Ksi\u0119g\u0119 napisa\u0142em (&#8230;) o wszystkim, co Jezus czyni\u0142 i czego naucza\u0142 od pocz\u0105tku a\u017c do dnia, w kt\u00f3rym udzieli\u0142 przez Ducha \u015awi\u0119tego polece\u0144 Aposto\u0142om, kt\u00f3rych sobie wybra\u0142, a potem zosta\u0142 wzi\u0119ty do nieba. Im te\u017c po swojej m\u0119ce da\u0142 wiele dowod\u00f3w, \u017ce \u017cyje: ukazywa\u0142 si\u0119 im przez czterdzie\u015bci dni i m\u00f3wi\u0142 o kr\u00f3lestwie Bo\u017cym&#8221; (Dz 1,1-3).<\/p><p>Jan rozpocz\u0105\u0142 ostatni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej Ewangelii od stwierdzenia, \u017ce &#8220;wiele innych znak\u00f3w, kt\u00f3rych nie zapisano w tej ksi\u0105\u017cce, uczyni\u0142 Jezus wobec uczni\u00f3w&#8221; (J 20,30).<\/p><p>Wypowiedzi naocznych \u015bwiadk\u00f3w dotycz\u0105 g\u0142\u00f3wnie zmartwychwstania. Aposto\u0142owie byli \u015bwiadkami \u017cycia zmartwychwsta\u0142ego Jezusa; por.: \u0141k 24,48; Dz 1,8; Dz 2,24.32; Dz 3,15; Dz 4,33; Dz 5,32; Dz 10,39; Dz 10,41; Dz 13,31; 1 Kor 15,4-9; 1 Kor 15,14-15; 1 J 1,2; Dz 22,15; Dz 23,11; Dz 26,16.<\/p><p>Po drugie, Aposto\u0142owie musieli zosta\u0107 sami przekonani, \u017ce Jezus powsta\u0142 z martwych. Na pocz\u0105tku nie wierzyli. Uciekli i ukryli si\u0119 (por. Mk 14,50). Nie wahali si\u0119 wyra\u017ca\u0107 swoich w\u0105tpliwo\u015bci. Uwierzyli dopiero po przedstawieniu wystarczaj\u0105cej liczby przekonuj\u0105cych dowod\u00f3w. Tomasz przecie\u017c powiedzia\u0142, \u017ce nie uwierzy w zmartwychwstanie Jezusa, dop\u00f3ki nie dotknie Jego ran. P\u00f3\u017aniej Tomasz sam zgin\u0105\u0142 m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmierci\u0105 dla Chrystusa. Czy oszukano go? Odda\u0142 swoje \u017cycie, by za\u015bwiadczy\u0107, \u017ce nie.<\/p><p>By\u0142 te\u017c Piotr. Podczas procesu wypar\u0142 si\u0119 Jezusa kilkakrotnie. W ko\u0144cu opu\u015bci\u0142 Go. Co\u015b jednak odmieni\u0142o tego tch\u00f3rza. Nied\u0142ugo po ukrzy\u017cowaniu i pogrzebie Chrystusa Piotr pojawi\u0142 si\u0119 w Jerozolimie i \u015bmia\u0142o, z nara\u017ceniem \u017cycia g\u0142osi\u0142, \u017ce Jezus jest Chrystusem, kt\u00f3ry zmartwychwsta\u0142. Wreszcie ukrzy\u017cowano go g\u0142ow\u0105 do do\u0142u. Czy oszukano go? Co mu si\u0119 przydarzy\u0142o? Co tak dramatycznie przemieni\u0142o go w odwa\u017cnego lwa? Dlaczego z w\u0142asnej woli odda\u0142 za Niego \u017cycie? Jedyna odpowied\u017a, kt\u00f3ra mnie zadowala, znajduje si\u0119 w Pierwszym Li\u015bcie do Koryntian (15,5): &#8220;i \u017ce [Jezus] ukaza\u0142 si\u0119 Kefasowi&#8221; (Piotrowi; por. J 1,42).<\/p><p>Klasycznym przyk\u0142adem cz\u0142owieka, kt\u00f3rego przekonano wbrew jego woli, jest Jakub, brat Jezusa (por. Mt 13,55; Mk 6,3). Mimo i\u017c Jakub nie nale\u017ca\u0142 do pocz\u0105tkowej dwunastki (por. Mt 10,2-4), p\u00f3\u017aniej zaliczono go do grona aposto\u0142\u00f3w [Chodzi o aposto\u0142\u00f3w w znaczeniu szerszym, tzn. misjonarzy, pos\u0142a\u0144c\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, nie o Dwunastu wybranych przez Jezusa uczni\u00f3w (przyp. red.)] (por. Ga 1,19), tak jak Paw\u0142a i Barnab\u0119 (por. Dz 14,14). Za \u017cycia Jezusa Jakub nie wierzy\u0142, \u017ce jest On Synem Bo\u017cym (por. J 7,5). Niewykluczone, \u017ce podobnie jak inni Jego krewni wy\u015bmiewa\u0142 si\u0119 z Niego. &#8220;Chcesz, \u017ceby ludzie w ciebie wierzyli? Czemu wi\u0119c nie p\u00f3jdziesz do Jerozolimy i nie dokonasz tego tam?&#8221;. Jakubowi musia\u0142o si\u0119 wydawa\u0107 poni\u017caj\u0105ce to, \u017ce Jezus wsz\u0119dzie o\u015bmiesza\u0142 rodzin\u0119 swoimi niedorzecznymi twierdzeniami (&#8220;Ja jestem drog\u0105 i prawd\u0105, i \u017cyciem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie&#8221; &#8211; J 14,6; &#8220;Ja jestem krzewem winnym, wy &#8211; latoro\u015blami&#8221; &#8211; J 15,5; &#8220;Ja jestem dobrym pasterzem i znam owce moje, a moje Mnie znaj\u0105&#8221; &#8211; J 10,14). Co ty by\u015b pomy\u015bla\u0142, gdyby tw\u00f3j kuzyn wygadywa\u0142 takie rzeczy?<\/p><p>Co\u015b jednak sta\u0142o si\u0119 z Jakubem. Po owych pami\u0119tnych wydarzeniach w Jerozolimie zacz\u0105\u0142 naucza\u0107. G\u0142osi\u0142, \u017ce Jezus umar\u0142 za grzechy, zmartwychwsta\u0142 i \u017ce \u017cyje. W ko\u0144cu Jakub sta\u0142 si\u0119 jednym z za\u0142o\u017cycieli Ko\u015bcio\u0142a w Jerozolimie i napisa\u0142 list apostolski. Rozpocz\u0105\u0142 go od s\u0142\u00f3w: &#8220;Jakub, s\u0142uga Boga i Pana Jezusa Chrystusa&#8221;. Wreszcie Jakub zgin\u0105\u0142 \u015bmierci\u0105 m\u0119cze\u0144sk\u0105 ukamienowany z rozkazu arcykap\u0142ana Ananiasza. Czy Jakub zosta\u0142 oszukany? Nie, jedyne mo\u017cliwe wyt\u0142umaczenie znajduje si\u0119 w 1 Kor 15,7: &#8220;Potem ukaza\u0142 si\u0119 Jakubowi&#8221;.<\/p><p>Gdyby zmartwychwstanie by\u0142o k\u0142amstwem, Aposto\u0142owie wiedzieliby o tym. Czy\u017cby odgrywali wielk\u0105 mistyfikacj\u0119? To przypuszczenie k\u0142\u00f3ci si\u0119 z nasz\u0105 wiedz\u0105 o moralnej jako\u015bci ich \u017cycia. Osobi\u015bcie pot\u0119piali k\u0142amstwo i podkre\u015blali wag\u0119 uczciwo\u015bci. Zach\u0119cali ludzi do poznawania prawdy. Historyk Edward Gibbon w swojej s\u0142ynnej pracy The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (w Polsce wydanej pt. Zmierzch cesarstwa rzymskiego &#8211; przyp. red.) podaje, \u017ce czysta, cho\u0107 surowa moralno\u015b\u0107 pierwszych chrze\u015bcijan by\u0142a jednym z pi\u0119ciu powod\u00f3w szybkiego rozprzestrzenienia si\u0119 tej religii. Michael Green, dyrektor St. John&#8217;s College w Nottingham, zauwa\u017ca, \u017ce zmartwychwstanie &#8220;by\u0142o tym, co zmieni\u0142o grup\u0119 za\u0142amanych zwolennik\u00f3w ukrzy\u017cowanego rabbiego w odwa\u017cnych \u015bwiadk\u00f3w i m\u0119czennik\u00f3w wczesnego Ko\u015bcio\u0142a. Ono to oddzieli\u0142o zwolennik\u00f3w Jezusa od reszty \u017byd\u00f3w i stworzy\u0142o z nich spo\u0142eczno\u015b\u0107 zmartwychwstania. Mogli by\u0107 wi\u0119zieni, ch\u0142ostani, zabijani, lecz nikt nie m\u00f3g\u0142 jednak sprawi\u0107, \u017ce &#8220;trzeciego dnia zmartwychwsta\u0142&#8221;&#8221; [Michael Green, Przedmowa, [w:] George Eldon Ladd, I Believe in the Resurrection of Jesus, William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids 1975.].<\/p><p>Po trzecie, odwa\u017cne wyst\u0105pienie Aposto\u0142\u00f3w natychmiast po tym, jak zostali przekonani o zmartwychwstaniu Jezusa, czyni nieprawdopodobn\u0105 my\u015bl, \u017ce to wszystko by\u0142o oszustwem. Stali si\u0119 odwa\u017cni niemal\u017ce z dnia na dzie\u0144. Piotr, kt\u00f3ry wypar\u0142 si\u0119 Chrystusa, teraz nara\u017caj\u0105c swoje \u017cycie g\u0142osi\u0142, \u017ce Jezus zmartwychwsta\u0142 i \u017cyje. W\u0142adze aresztowa\u0142y na\u015bladowc\u00f3w Chrystusa, bito ich, a ci, gdy tylko znale\u017ali si\u0119 na wolno\u015bci, zn\u00f3w m\u00f3wili ludziom o Jezusie (por. Dz 5,40-42). Przyjaciele zauwa\u017cali ich pogod\u0119 ducha, a wrogowie odwag\u0119. Nie nauczali te\u017c w jakiej\u015b zapad\u0142ej dziurze, lecz w Jerozolimie.<\/p><p>Niemo\u017cliwe, \u017ceby na\u015bladowcy Chrystusa nara\u017cali si\u0119 na tortury i \u015bmier\u0107, je\u015bli nie byliby pewni Jego zmartwychwstania. Jednomy\u015blno\u015b\u0107 ich \u015bwiadectwa i zachowanie s\u0105 zdumiewaj\u0105ce. Szansa, by jakakolwiek du\u017ca grupa ludzi si\u0119 zgadza\u0142a ze sob\u0105 jest niewielka, a jednak oni wszyscy zgadzali si\u0119, co do faktu zmartwychwstania. Gdyby byli oszustami, trudno by\u0142oby wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego \u017caden z nich nie z\u0142ama\u0142 si\u0119 pod presj\u0105.<\/p><p>Pascal, francuski filozof, pisze: &#8220;Twierdzenie, jakoby Aposto\u0142owie byli oszustami, jest absurdalne. Spr\u00f3bujmy jednak prze\u015bledzi\u0107 logiczne konsekwencje takiego pogl\u0105du. Wyobra\u017amy sobie tych dwunastu m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy spotykaj\u0105 si\u0119 po \u015bmierci Jezusa Chrystusa i knuj\u0105 spisek, \u017ce b\u0119d\u0105 g\u0142osi\u0107 Jego zmartwychwstanie. Stanowiliby w ten spos\u00f3b zagro\u017cenie zar\u00f3wno dla w\u0142adz cywilnych, jak i religijnych. Mo\u017cna by wi\u0119c spodziewa\u0107 si\u0119 reakcji w\u0142adz. Serce cz\u0142owieka charakteryzuje si\u0119 zmienno\u015bci\u0105 i niesta\u0142o\u015bci\u0105; \u0142atwo go skusi\u0107 obietnicami d\u00f3br materialnych. Gdyby chocia\u017c jeden z nich podda\u0142 si\u0119 tak n\u0119c\u0105cym pokusom lub da\u0142 pos\u0142uch bardziej przekonuj\u0105cym argumentom wi\u0119zienia i tortur, wszystko wyda\u0142oby si\u0119&#8221; [The Essential Pascal, red. Robert W. Gleason, Mentor-Omega Books, New York 1966, s. 187.].<\/p><p>&#8220;Jak dos\u0142ownie z dnia na dzie\u0144 &#8211; pyta Michael Green &#8211; Aposto\u0142owie zamienili si\u0119 w grup\u0119 nieugi\u0119tych entuzjast\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zwa\u017caj\u0105c na op\u00f3r, cynizm, kpiny, n\u0119dz\u0119, wi\u0119zienie i \u015bmier\u0107 nauczali o Jezusie i zmartwychwstaniu na trzech kontynentach?&#8221; [Michael Green, Man Alive!, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois, 1968, s. 23-24.].<\/p><p>Pewien nieznany autor bardzo obrazowo przedstawia zmiany, kt\u00f3re dokona\u0142y si\u0119 w \u017cyciu Aposto\u0142\u00f3w: &#8220;W dniu ukrzy\u017cowania przepe\u0142nieni byli \u017calem; a w pierwszy dzie\u0144 tygodnia rado\u015bci\u0105. Podczas ukrzy\u017cowania pozbawieni byli nadziei; pierwszego dnia tygodnia ich serca ja\u015bnia\u0142y pewno\u015bci\u0105 i nadziej\u0105. Gdy po raz pierwszy dotar\u0142a do nich wie\u015b\u0107 o zmartwychwstaniu, nie dowierzali i trudno by\u0142o ich przekona\u0107, gdy jednak upewnili si\u0119, ju\u017c na zawsze przestali w\u0105tpi\u0107. Co mog\u0142oby wyt\u0142umaczy\u0107 tak zdumiewaj\u0105c\u0105 odmian\u0119, kt\u00f3ra dokona\u0142a si\u0119 w nich w tak kr\u00f3tkim czasie? Samo usuni\u0119cie cia\u0142a z grobu nigdy nie wp\u0142yn\u0119\u0142oby tak znacz\u0105co na ich ducha i charakter. Trzy dni to za ma\u0142o, \u017ceby powsta\u0142a legenda, kt\u00f3ra mog\u0142aby na nich podzia\u0142a\u0107. Proces formowania si\u0119 legendy potrzebuje du\u017co czasu. Mamy tu raczej do czynienia z faktem psychologicznym. We\u017amy pod uwag\u0119 charakter tych \u015bwiadk\u00f3w, ludzi, kt\u00f3rzy dali \u015bwiatu najwznio\u015blejsz\u0105 lekcj\u0119 etyki w jego historii i kt\u00f3rzy realizowali j\u0105 w\u0142asnym \u017cyciem, jak wynika z wypowiedzi nawet ich wrog\u00f3w. Pomy\u015bl jak psychologicznie niedorzeczne jest wyobra\u017cenie sobie ma\u0142ej bandy pokonanych tch\u00f3rzy, ukrywaj\u0105cych si\u0119 gdzie\u015b na strychu, kt\u00f3rzy kilka dni p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142caj\u0105 si\u0119 w ludzi, kt\u00f3rym \u017cadne prze\u015bladowania nie s\u0105 w stanie zamkn\u0105\u0107 ust, a nast\u0119pnie t\u0142umaczenie tej dramatycznej zmiany jedynie pr\u00f3b\u0105 nieudolnej mistyfikacji, kt\u00f3r\u0105 chcieli narzuci\u0107 \u015bwiatu. To nie ma \u017cadnego sensu&#8221;.<\/p><p>Kenneth Scott Latourette pisze: &#8220;Wp\u0142yw zmartwychwstania i zes\u0142ania Ducha \u015awi\u0119tego na uczni\u00f3w by\u0142 (&#8230;) niezwykle silny. Ze zniech\u0119conych, rozczarowanych ludzi, kt\u00f3rzy z \u017calem wspominali dni, kiedy mieli nadziej\u0119, \u017ce Jezus &#8220;jest tym, kt\u00f3ry wyzwoli Izrael&#8221;, powsta\u0142a grupa zagorza\u0142ych \u015bwiadk\u00f3w&#8221; [Kenneth Scott Latourette, A History of Christianity, Harper and Brothers Publishers, New York 1937, t. I, s. 59.].<\/p><p>Paul Little zapytuje: &#8220;Czy ci ludzie, kt\u00f3rzy przyczynili si\u0119 do przemiany struktury moralnej spo\u0142ecze\u0144stwa, byli sko\u0144czonymi k\u0142amcami lub wprowadzonymi w b\u0142\u0105d szale\u0144cami? Trudniej uwierzy\u0107 w tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ni\u017c w fakt Zmartwychwstania, i nie istnieje nawet strz\u0119p dowodu na poparcie takiej tezy&#8221; [Paul Little, Know Why You Believe, Scripture Press Publications, Inc., Wheaton, Illinois, 1971, s. 63.].<\/p><p>Nie mo\u017cna inaczej wyt\u0142umaczy\u0107 odwa\u017cnej postawy Aposto\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy pozostawali nieugi\u0119ci nawet w obliczu \u015bmierci. Wed\u0142ug Encyclopaedia Britannica Orygenes zapisa\u0142, \u017ce Piotra ukrzy\u017cowano g\u0142ow\u0105 do do\u0142u. Jego \u015bmier\u0107 opisuje Herbert Workman: &#8220;Tak wi\u0119c Piotr, jak przepowiedzia\u0142 nasz Pan, zosta\u0142 &#8220;opasany&#8221; i &#8220;poprowadzony&#8221; na \u015bmier\u0107 Drog\u0105 Aureliana do miejsca w pobli\u017cu ogrod\u00f3w Nerona na Wzg\u00f3rzu Watyka\u0144skim, gdzie tak wielu spo\u015br\u00f3d jego towarzyszy zgin\u0119\u0142o straszliw\u0105 \u015bmierci\u0105. Na jego w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 ukrzy\u017cowano go g\u0142ow\u0105 do do\u0142u, uwa\u017ca\u0142 bowiem, \u017ce niegodny by\u0142 umiera\u0107 tak samo jak jego Pan&#8221; [Herbert B. Workman, The Martyrs of the Early Church, Charles H. Kelly, London 1913, s. 18-19.].<\/p><p>Harold Mattingly pisze w swoim podr\u0119czniku historii: &#8220;Aposto\u0142owie \u015bw. Piotr i \u015bw. Pawe\u0142 przypiecz\u0119towali swoje \u015bwiadectwa krwi\u0105&#8221; [Harold Mattingly, Roman Imperial Civilization, Edward Arnold Publishers, Ltd., London 1967, s. 226.]. Tertulian napisa\u0142, \u017ce &#8220;\u017caden cz\u0142owiek nie zgodzi\u0142by si\u0119 na w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107, chyba \u017ce oddaje \u017cycie za prawd\u0119&#8221; [Gaston Foote, The Transformation of the Twelve, Abingdon Press, Nashville 1958, s. 12.]. Profesor prawa z Uniwersytetu im. Harvarda Simon Greenleaf, cz\u0142owiek, kt\u00f3ry ca\u0142ymi latami uczy\u0142, jak &#8220;rozgry\u017a\u0107&#8221; \u015bwiadka i ustali\u0107, czy m\u00f3wi prawd\u0119, stwierdza: &#8220;Kroniki wojenne nie dostarczaj\u0105 przyk\u0142ad\u00f3w tak heroicznej sta\u0142o\u015bci, cierpliwo\u015bci i niezachwianej odwagi. Mieli oni (Aposto\u0142owie) wszelkie motywy ku temu, \u017ceby ponownie rozwa\u017cy\u0107 podstawy swojej wiary oraz dowody wielkich wydarze\u0144 i prawd, przy kt\u00f3rych obstawali&#8221; [Simon Greenleaf, An Examination of the Testimony of the Four Evangelists by the Rules of Evidence Administered in the Courts of Justice, Baker Book House, Grand Rapids 1965 (reprint wydania z 1874 r.), s. 29.].<\/p><p>Aposto\u0142owie przeszli test \u015bmierci, \u017ceby udowodni\u0107 prawdziwo\u015b\u0107 tego, co g\u0142osili. Jestem przekonany, \u017ce mo\u017cna zaufa\u0107 ich \u015bwiadectwom bardziej ni\u017c \u015bwiadectwom wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych ludzi, kt\u00f3rych spotykam, a kt\u00f3rym nie chce si\u0119 kiwn\u0105\u0107 palcem dla swojej wiary, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o oddaniu za ni\u0105 \u017cycia.<\/p><p><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/ksb\/biblioteka\/wiecej-niz-ciesla\/rozdzial-6\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">KOLEJNY ROZDZIA\u0141<\/a><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-3148a83 elementor-section-full_width elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"3148a83\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-no\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-7b0cb28b\" data-id=\"7b0cb28b\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-243f7388 elementor-nav-menu__align-center elementor-nav-menu__text-align-center elementor-nav-menu--dropdown-tablet elementor-nav-menu--toggle elementor-nav-menu--burger elementor-widget elementor-widget-nav-menu\" data-id=\"243f7388\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-settings=\"{&quot;submenu_icon&quot;:{&quot;value&quot;:&quot;&quot;,&quot;library&quot;:&quot;&quot;},&quot;layout&quot;:&quot;horizontal&quot;,&quot;toggle&quot;:&quot;burger&quot;}\" data-widget_type=\"nav-menu.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<nav aria-label=\"Menu\" class=\"elementor-nav-menu--main elementor-nav-menu__container elementor-nav-menu--layout-horizontal e--pointer-underline e--animation-none\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-1-243f7388\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-menu-toggle\" role=\"button\" tabindex=\"0\" aria-label=\"Menu Toggle\" aria-expanded=\"false\">\n\t\t\t<i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--open eicon-menu-bar\"><\/i><i aria-hidden=\"true\" role=\"presentation\" class=\"elementor-menu-toggle__icon--close eicon-close\"><\/i>\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<nav class=\"elementor-nav-menu--dropdown elementor-nav-menu__container\" aria-hidden=\"true\">\n\t\t\t\t<ul id=\"menu-2-243f7388\" class=\"elementor-nav-menu\"><li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-1552\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/relacja-z-bogiem\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Relacja z Bogiem<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-938\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/e-trenerzy\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Dla e-trener\u00f3w<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-4306\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/kontakt\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">kontakt<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-custom menu-item-object-custom menu-item-1553\"><a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/kursyAGAPE\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Jeste\u015bmy na FACEBOOKu<\/a><\/li>\n<li class=\"menu-item menu-item-type-post_type menu-item-object-page menu-item-215\"><a href=\"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/polityka-prywatnosci\/\" class=\"elementor-item menu-link\" tabindex=\"-1\">Polityka prywatno\u015bci<\/a><\/li>\n<\/ul>\t\t\t<\/nav>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-4597cdbb elementor-widget elementor-widget-global elementor-global-4598 elementor-widget-text-editor\" data-id=\"4597cdbb\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t<p style=\"text-align: center\">Copyright \u00a9 2024 <span class=\"s1\">Ruch Chrze\u015bcija\u0144ski Mt28 Wszelkie prawa zastrze\u017cone.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>POPRZEDNI ROZDZIA\u0141 Kto odda\u0142by \u017cycie za k\u0142amstwo? Krytycy chrze\u015bcija\u0144stwa ch\u0119tnie pomijaj\u0105 spraw\u0119 przemiany uczni\u00f3w Jezusa. Odmienione \u017cycie Aposto\u0142\u00f3w dostarcza rzetelnego dowodu \u015bwiadcz\u0105cego o prawdziwo\u015bci twierdze\u0144 Jezusa. Skoro wiara chrze\u015bcija\u0144ska ma charakter historyczny, nale\u017cy j\u0105 bada\u0107 opieraj\u0105c si\u0119 na \u015bwiadectwach zar\u00f3wno pisemnych, jak i ustnych. Istnieje wiele definicji &#8220;historii&#8221;, moja ulubiona brzmi nast\u0119puj\u0105co: &#8220;wiedza o przesz\u0142o\u015bci [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":15074,"featured_media":0,"parent":78,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"default","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"footnotes":""},"class_list":["post-92","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"meta_box":{"_cloudsearch_visibility":""},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/92","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15074"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=92"}],"version-history":[{"count":39,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/92\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8617,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/92\/revisions\/8617"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/78"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sites.cru.org\/agapepl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=92"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}